Συνέντευξη Maren Wickwire, Ανθρωπολόγος και σκηνοθέτης

Maren Wickwire
© Jill Fager

Το ντοκιμαντέρ σας με τίτλο «Together Apart» («Μαζί και χωριστά»)  έχει προβληθεί για πρώτη φορά στην Κύπρο (Η Κύπρος είναι ο προσωρινός τόπος διαμονής των Φιλιππινέζων γυναικών, του οποίου παρουσιάσατε το πορτραίτο). Ποια συναισθήματα σας κατέκλυσαν όταν αντιληφθήκατε τις αντιδράσεις του κοινού;

Η Guil Ann (Γκουίλ Άν) (η νεαρή γυναίκα, της οποίας το πορτραίτο παρουσιάστηκε στην ταινία) και εγώ στεκόμασταν στην αίθουσα εκδηλώσεων του Ινστιτούτου Γκαίτε και βλέπαμε προσεκτικά πως γέμισαν οι σειρές με καρέκλες, οι οποίες ήταν τοποθετημένες η μία δίπλα στην άλλη. Ήταν για όλους μας σημαντικό να στεφθεί με επιτυχία η εκδήλωση, επειδή αυτή σήμανε και το επίσημο τέλος της ομαδικής μας εργασίας, μίας εργασίας  που ήταν για μας θέμα ψυχής, το οποίο μας συνόδευε από την αρχή μέχρι το τέλος για δύο χρόνια. Ιδιαίτερα μας χαροποίησαν η θετική αντίδραση του κοινού και οι ερωτήσεις που ακολούθησαν στο τέλος της ταινίας ντοκιμαντέρ.

Η μεγάλη προσοχή του κοινού μας δείχνει πόσο σημαντικό είναι να μιλάμε στην Κύπρο αλλά και διεθνώς για το θέμα των οικιακών βοηθών. Θέματα όπως τα εργατικά δικαιώματα, οι διεθνείς οικονομίες, η πολυπολιτισμικότητα στις οικογενειακές σχέσεις και οι χαμηλοί μισθοί των μεταναστών εργατών εντός της Ευρωπαїκής Ένωσης ενδιαφέρουν διάφορους οργανισμούς. Στο μεταξύ υπήρξε μία επιπλέον προβολή της ταινίας ντοκιμαντέρ για τους φοιτητές του Ευρωπαїκού Πανεπιστημίου και του ιδρύματος Agora Dialogue.

Πόσα άτομα παρακολούθησαν το ντοκιμαντέρ σας στο Ινστιτούτο Γκαίτε στη Λευκωσία και πόσα άτομα από αυτά ήταν κυπριακής καταγωγής;

Η κυρία Karin Varga (Κάριν Βάργκα), η διευθύντρια του Ινστιτούτου Γκαίτε Λευκωσίας, είχε τη φαεινή ιδέα να συνδυάσει το ντοκιμαντέρ μαζί με την έκθεση φωτογραφίας Apples for Sale της Rebecca Sampson (Ρεμπέκα Σάμπσον). Έτσι μπορέσαμε μαζί να δείξουμε μία διαφοροποιημένη εικόνα της πολύπτυχης καθημερινής ζωής  των οικιακών βοηθών στην Κύπρο και σε άλλες χώρες. Στα εγκαίνια ήρθαν 150 άτομα και από τα δύο μέρη του νησιού, μεταξύ αυτών και πολλά μέλη της Φιλιππινέζικης κοινότητας και άλλοι αλλοδαποί. Θα έλεγα ότι οι μισοί από αυτούς ήταν κυπριακής καταγωγής. Στη δεύτερη προβολή του ντοκιμαντέρ έλαβαν μέρος 50 φοιτητές. Δύο ακόμα προβολές του ντοκιμαντέρ θα πραγματοποιηθούν στις 16 και 17 Μαρτίου 2019.

Γιατί οι Κύπριοι δείχνουν μερικό ενδιαφέρον για την ύπαρξη των οικιακών βοηθών τους;

Αυτή είναι μία καλή ερώτηση, την οποία μπορούν να απαντήσουν καλύτερα οι Κύπριοι γείτονές μας. Οι περισσότεροι Κύπριοι, με τους οποίους μίλησα για το ντοκιμαντέρ, έδειξαν ενδιαφέρον για να ενημερωθούν και εξέφρασαν ανάμεικτα συναισθήματα για το θέμα του ντοκιμαντέρ.

Ορισμένοι από αυτούς είχαν ανατραφεί από μία αλλοδαπή οικιακή βοηθό, κάποιοι  προσέλαβαν καθαρίστρια από τη Νοτιοανατολική Ασία ή έχουν μία αλλοδαπή φροντίστρια, η οποία φροντίζει τα μεγαλύτερα -σε ηλικία - μέλη της οικογένειάς τους ή τα παιδιά τους. Μία εκ των πρωταγωνιστριών του ντοκιμαντέρ μου είπε ότι η Κύπρος θα παρέλυε χωρίς τους μετανάστες εργάτες. Για τις έρευνές μου πήρα συνέντευξη από περισσότερες από  20 γυναίκες. Όλες είχαν από μία διαφορετική εμπειρία με τους Κύπριους εργοδότες τους. Ορισμένες γυναίκες εργάζονται σε καλύτερες συνθήκες εργασίας ή έχουν βιώσει  τραυματικές εμπειρίες σε μικρότερο βαθμό. Όμως, οι περισσότερες με τις οποίες έχω μιλήσει εργάζονται σε εξαιρετικά προκλητικές και δυσμενείς συνθήκες εργασίας. Τις γυναίκες αυτές τις έχουν στην κατώτατη εργατική τάξη επανειλημμένα, χωρίς να τους δίνουν την ευκαιρία να αποκτήσουν μία «κανονική» δουλειά στην κυπριακή αγορά εργασίας.

Με το ντοκιμαντέρ μου ήθελα να δει ο κόσμος τη ζωή των οικιακών βοηθών. Ήθελα να παρουσιάσω την καθημερινότητά τους, τις προσδοκίες και τα όνειρά τους, αλλά και το κίνητρό τους να δουλέψουν στο εξωτερικό, υπό αυτές τις κρίσιμες συνθήκες. Προσδοκία μου είναι μέσα από το ντοκιμαντέρ μου να αλλάξουν οι αντιλήψεις των Κυπρίων για τις 40.000 και περισσότερες οικιακές βοηθούς, οι οποίες φροντίζουν για την ευεξία των παιδιών και ηλικιωμένων μελών της οικογένειάς τους. Επίσης, δια μέσου του ντοκιμαντέρ μου, θα ήθελα να μη θεωρεί κανείς αυτές τις γυναίκες ως φθηνά εργατικά χέρια, αλλά ως ισότιμους ανθρώπους.

Αυτό το ντοκιμαντέρ εστιάζεται ως επί το πλείστον στη σχέση εξ αποστάσεως μεταξύ των οικιακών βοηθών και των οικογενειών τους. Εντούτοις, αγνοεί τις συνθήκες εργασίας τους στην Κύπρο. Μόνο στους τίτλους τέλους του ντοκιμαντέρ εσείς περιγράφετε το πολιτικό υπόβαθρο και τους χαμηλούς μισθούς, καθώς και το σημείο ότι η Κυπριακή Δημοκρατία αρνείται να υπογράψει τη «Σύμβαση για τις οικιακές βοηθούς» (The Domestic Workers Convention), η οποία προβλέπει τη δημιουργία αποδεκτών συνθηκών εργασίας και τη θεμελίωση των βασικών δικαιωμάτων για οικιακές βοηθούς. Γιατί δεν καλύφθηκε αυτός ο τομέας στο ντοκιμαντέρ σας;

Όπως έχετε πει αυτό το θέμα καλύφθηκε, αλλά όχι ως κύριο θέμα. Στα κλασικά ΜΜΕ παρουσιάζονται οικιακές βοηθοί μέσα από απαράδεκτες συνθήκες εργασίας π.χ. σεξουαλική παρενόχληση, απόπειρες αυτοκτονίας και εργασιακές  διενέξεις.  Σκοπός μου δεν ήταν να επαναλάβω αυτή την αφήγηση για θύματα, αλλά ήθελα να γίνουν ορατοί ως δρώντες και να μπορέσουν να αφηγηθούν την ιστορία τους με υπερηφάνεια.  Το ντοκιμαντέρ «Together Apart» («Μαζί και χωριστά») αποκαλύπτει την πολυπλοκότητα και τη διφορούμενη σημασία των στρατηγικών αυτών των γυναικών, τις οποίες χρησιμοποιούν για να ανταπεξέλθουν, ζώντας στο εξωτερικό, μακριά από τις οικογένειές και τα παιδιά τους.

Έχετε συνεργαστεί στενά με τη Guil Ann (Γκουίλ Άν) και τη μητέρα της, Carren (Κάρεν), για μεγάλο χρονικό διάστημα, έτσι που δημιουργήθηκε μία φιλική σχέση μεταξύ σας.  Εξακολουθείτε να έχετε επαφή με τις πρωταγωνίστριες του ντοκιμαντέρ σας, μετά την ολοκλήρωση της ταινίας ντοκιμαντερ;

Επειδή έχω ένα υπόβαθρο στην οπτική ανθρωπολογία, δεν προσπάθησα καθόλου να πάρω μία ουδέτερη, αντικειμενική και αποστασιοποιημένη θέση απέναντι στα άτομα και στον χώρο της έρευνάς μου. Κατά τη διάρκεια της εργασίας μου ήρθα πολύ κοντά με αυτά τα άτομα και γίναμε φίλοι. Περάσαμε μαζί κάποιες δύσκολες καταστάσεις, όπως την απροσδόκητη επιστροφή της Carren (Κάρεν) στην πατρίδα της, κάτι που μας ένωσε πολύ.

Είμαστε σε σχεδόν καθημερινή επαφή δια μέσου του Facebook Messenger και ελπίζω να μπορέσω να επισκεφθώ την Carren (Κάρεν) στις Φιλιππίνες ξανά αυτόν το χρόνο.

Γεννηθήκατε στην πόλη Worms (Βόρμς) της Γερμανίας, έχετε σπουδάσει στο Βερολίνο, κατοικήσατε για μικρό χρονικό διάστημα στην Κύπρο και τώρα διαμένετε πάλι στις ΗΠΑ. Είναι το ντοκιμαντέρ «Together Apart» («Μαζί και χωριστά») ένα προσωπικό σας θέμα;

Ζούμε σε μία εποχή μετανάστευσης, με μία αυξανόμενη μετακίνηση λαών-πληθυσμών παγκοσμίως. Η μετακίνηση είναι προνόμιο ορισμένων ανθρώπων, ενώ για κάποιους άλλους είναι μία αναγκαιότητα, όπως για παράδειγμα για να συντηρήσουν τις οικογένειές τους, για να ξεφύγουν από πολέμους και απλώς για να επιζήσουν. Επειδή ο τρόπος ζωής μου επιβάλλει τη μετακίνηση, μπορώ να κατανοήσω την προσαρμογή και το μεταβατικό στάδιο και τα οποιαδήποτε προβλήματα των οικιακών βοηθών, που σχετίζονται με τα πιο πάνω. Βρίσκω συναρπαστική την πολυπλοκότητα της εποχής που ζούμε, η οποία προκλήθηκε κυρίως μέσα από ένα παγκοσμιοποιημένο κόσμο, με συνεχώς εναλλασσόμενες  ταυτότητες και αντιλήψεις, οι οποίες επηρεάζονται από τα ΜΜΕ, με ασταθή σύνορα και το ερώτημα της ιθαγένειας.

Αυτό που με άγγιξε βαθύτατα ήταν η ανθεκτικότητα και το θάρρος της Carren (Κάρεν), της Guil Ann (Γκουίλ Άν) και όλων των υπόλοιπων γυναικών που γνώρισα πέρυσι καθώς και οι στρατηγικές που αναπτύσσουν, για να ζήσουν αυτές και οι οικογένειές τους μία καλύτερη ζωή. Αυτή είναι μία θεμελιώδης ευχή που μας ενώνει όλους, παρά τις πολιτιστικές και κοινωνικοοικονομικές διαφορές μας.