Γρήγορη πρόσβαση:

Απευθείας μετάβαση στο περιεχόμενο (Alt 1)Απευθείας μετάβαση στη δευτερεύουσα πλοήγηση (Alt 3)Απευθείας μετάβαση στην κύρια πλοήγηση (Alt 2)

Γερμανικό Βραβείο Βιβλίου
ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΜΑΚΡΑΣ ΛΙΣΤΑΣ

Το Γερμανικό Βραβείο Βιβλίου απονέμεται κάθε χρόνο στην Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης. Στη φωτογραφία τα βιβλία της βραχείας λίστας του 2020.
Το Γερμανικό Βραβείο Βιβλίου απονέμεται κάθε χρόνο στην Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης. | Φωτ. (λεπτομέρεια): © Deutscher Buchpreis

Τα λογοτεχνικά βραβεία είναι ένας καλός και σημαντικός θεσμός, όμως τα βιβλία που τιμώνται με αυτά δεν είναι πάντα τα πιο επιτυχημένα. Μια ανασκόπηση του Γερμανικού Βραβείου Βιβλίου των τελευταίων δέκα χρόνων.

του Matthias Bischoff

Στους Ολυμπιακούς Αγώνες δεν υπάρχουν αμφιβολίες: Όποιος τρέξει πιο γρήγορα, κερδίζει το χρυσό μετάλλιο. Σε ένα βραβείο για το «καλύτερο μυθιστόρημα της χρονιάς» κάτι τέτοιο είναι αδύνατο. Τα έργα που επιλέγονται για να τιμηθούν με το Γερμανικό Βραβείο Βιβλίου κυμαίνονται ανάμεσα στη βατή και στην υψηλή λογοτεχνία. Και η επιτυχία στην κριτική επιτροπή διαφέρει κάποιες φορές αισθητά από την επιτυχία στην αγορά βιβλίου. Μια αναδρομή στους βραβευμένους συγγραφείς των περασμένων δέκα ετών.

Eugen Ruge: τις ΜΕΡΕΣ ΠΟΥ ΛΙΓΟΣΤΕΥΕ ΤΟ ΦΩΣ (2011)

Ο Eugen Ruge Φωτ. (λεπτομέρεια): © Claus Setzer Το μυθιστόρημα In Zeiten des abnehmenden Lichts έκανε τον Eugen Ruge εν μία νυκτί γνωστό στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό. Αφηγείται ένα κομμάτι γερμανικής Ιστορίας, για άλλη μια φορά στη δημοφιλή μορφή του οικογενειακού μυθιστορήματος. Ο Ruge χρησιμοποιεί πλήθος χαρακτήρων και ξετυλίγει ένα πανόραμα του 20ού αιώνα, μας διηγείται για την εξορία, τον τρόμο των σοβιετικών στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας και για την ελπιδοφόρα ίδρυση της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας έως το άδοξο τέλος της. 

Ένα μυθιστόρημα με θέμα τη Γερμανία. Έργο εκλεπτυσμένο και φιλόδοξο, που σύντομα έγινε ένα πολυδιαβασμένο, κλασικό στο είδος του μυθιστόρημα.
 

Ursula Krechel: [«ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ»] (2012)

Η Ursula Krechel Φωτ. (λεπτομέρεια): © Claus Setzer Το ίδιο και το Landgericht της Ursula Krechel αφηγείται διαγράφοντας μια μεγάλη πανοραμική κίνηση ένα χαρακτηριστικό γερμανικό πεπρωμένο του 20ού αιώνα. Εδώ, η βασισμένη σε αληθινά γεγονότα ιστορία του νομικού Ρίχαρντ Κόρνιτσερ, ο οποίος τη δεκαετία του 1930 διαφεύγει για να ζήσει αυτοεξόριστος στην Κούβα, εστιάζει στη μεταπολεμική περίοδο, όταν ο Κόρνιτσερ έχει επιστρέψει και προσπαθεί να ορθοποδήσει στην ολοσχερώς κατεστραμμένη πόλη του Μάιντς. Η Ursula Krechel αναμειγνύει με σιγουριά ντοκουμέντα και υλικά μυθοπλασίας και παρά το φαινομενικά ψυχρό, αποστασιοποιημένο ύφος της, ο τραγικός βίος τον οποίο ο εθνικοσοσιαλισμός βγάζει εκτός πορείας μεταφέρεται με συγκινητικό τρόπο στον αναγνώστη.

Το Landgericht κέρδισε επάξια το βραβείο. Ωστόσο, το 2012 έτυχε να είναι μια τόσο δυνατή λογοτεχνικά χρονιά, ώστε θα μπορούσαν να βραβευτούν μισή ντουζίνα άλλα «καλύτερα μυθιστορήματα», γεγονός που δείχνει ένα άλυτο πρόβλημα του βραβείου: Ταυτοχρόνως κυκλοφόρησαν μυθιστορήματα υψηλού διαμετρήματος όπως το Sand [«Άμμος»] του Wolfgang Herrndorf ή το Fliehkräfte [«Φυγόκεντρες τάσεις»] του Stephan Thome, το Indigo του Clemens J.Setz και το Nichts Weißes [«Καθόλου λευκά»] του Ulf Erdmann Ziegler. Το Aller Tage Abend  / Η συντέλεια του κόσμου της Jenny Erpenbeck κατάφερε να συμπεριληφθεί μόνο στη μακρά λίστα, όπως και το εκθειασμένο από τους κριτικούς ντεμπούτο της Olga Grjasnowa με τον τίτλο Der Russe ist einer, der Birken liebt [«Όλοι οι Ρώσοι αγαπούν τις σημύδες»]
 

Terézia Mora: [«ΤΟ ΤΕΡΑΣ»] (2013)

Η Terézia Mora Φωτ. (λεπτομέρεια): © Claus Setzer Ο νωθρός, ειδικός επί συστημάτων πληροφορικής Νταρίους Κοπ αναγκάζεται να παραδεχτεί μετά την αυτοκτονία της γυναίκας του, Φλώρας, ότι ελάχιστα την γνώριζε. Κατά την ανάγνωση των ημερολογίων της του αποκαλύπτεται ένας γάμος στον οποίο οι δύο σύντροφοι ζούσαν παράλληλους βίους χωρίς να συνδέονται βαθύτερα. 

Το μυθιστόρημα ενθουσίασε την κριτική επιτροπή λόγω της αντίθεσης των δύο φωνών και την ισορροπία ανάμεσα σε στενάχωρες αλλά και συχνά αλλόκοτες, κωμικές σκηνές. Σε πολλά σημεία του μυθιστορήματος, οι τελευταίες είναι άκρως απαραίτητες γιατί είναι προφανές ότι η συγγραφέας έχει μελετήσει ενδελεχώς τι κάνει η κατάθλιψη σε έναν άνθρωπο, κι έτσι τα αποσπάσματα του βιβλίου που μιλούν για τη Φλώρα περιέχουν τακτικά σχεδόν κλινικά ακριβείς περιγραφές, κάτι που έπειτα από λίγο κουράζει χωρίς να προσφέρει νέες πληροφορίες.
 

Lutz Seiler: ΚΡΟΥΖΟ (2014)

Ο Lutz Seiler Φωτ. (λεπτομέρεια): © Claus Setzer Αποτελεί μία εκ των υστέρων διαπιστωμένη σταθερά του βραβείου ότι η ενασχόληση με τη ΛΔΓ, αλλά και με το τέλος της το 1989, παίζει σημαντικό ρόλο σε πολλά βραβευμένα μυθιστορήματα. Σε αντίθεση με τον Eugen Ruge ή την Ursula Krechel, ωστόσο, ο Lutz Seiler δεν γράφει ένα μυθιστόρημα-έπος, αλλά χρησιμοποιεί ένα άκρως αποτελεσματικό τέχνασμα: Βάζει τον ήρωά του Έντγκαρ να βιώσει το τέλος της ΛΔΓ όχι στο Βερολίνο ή μια άλλη πόλη αλλά στο νησί Χίντεζεε, όπου δουλεύει λαντζέρης, δηλαδή στις εσχατιές της ΛΔΓ, επομένως και της κοινωνίας. Ο Έντγκαρ δημιουργεί μια σχέση φιλίας με τον Αλεξάντερ Κρουσόβιτς, τον επονομαζόμενο «Κρούζο», κι οι δυο τους βρίσκουν σε αυτό το μέρος που βρίσκεται πέρα από το κράτος παρακολούθησης ένα είδος εσωτερικής ελευθερίας.

Με το Kruso / Κρούζο ο Seiler κατάφερε κάτι που σπάνια συναντάμε πλέον στη σύγχρονη γερμανική λογοτεχνία: Μας παρουσιάζει έναν αναγνωρίσιμο άνθρωπο, έναν χαρακτήρα με όλες του τις αντιθέσεις, που μοιάζει σχεδόν να έχει ξεπηδήσει από ένα ρεαλιστικό μυθιστόρημα του 19ου αιώνα, αλλά δεν γίνεται ποτέ ξεπερασμένος ή παλιομοδίτικος. Ο Κρούζο δεν είναι πρότυπο και παρ’ όλες τις αναρχικές πτυχές του χαρακτήρα του δεν εκπροσωπεί μια συγκεκριμένη ηθική. Είναι απλώς ένας άνθρωπος. Η δημιουργία ενός τέτοιου ήρωα είναι κάτι που οι Γερμανοί συγγραφείς σπάνια αποτολμούν – σε αντίθεση με εκείνους στον αγγλοσαξονικό χώρο.
 

Frank Witzel: Die Erfindung der Roten Armee Fraktion durch einen manisch-depressiven Teenager im Sommer 1969 [«Η ΕΠΙΝΟΗΣΗ της “ΦΡΑΞΙΑΣ ΚΟΚΚΙΝΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ” από έναν ΜΑΝΙΟΚΑΤΑΘΛΙΠΤΙΚΟ ΕΦΗΒΟ ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1969»] (2015)

Ο Frank Witzel Φωτ. (λεπτομέρεια): © Claus Setzer / Börsenverein Ο κόσμος του αφηγητή, που είναι ένα παιδί, ξαναφέρνει στη ζωή το σύμπαν της παλιάς Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Το μυθιστόρημα αυτό δεν είναι από τα εύκολα αναγνώσματα: είναι μια σύνθεση από κολάζ, θραύσματα μυθοπλασίας και πραγματικότητας, σουρεαλιστικές ιστορίες, αφηγηματικά και ρεπορταζιακά κομμάτια. Κοντολογίς, ένα συνονθύλευμα στο μυαλό του 13χρονου κεντρικού ήρωα.

Οι κριτικοί ενθουσιάστηκαν. Το βιβλίο πήγε πολύ καλά στην αγορά. Όμως, το εάν αυτό το μυθιστόρημα-ποταμός διαβάστηκε όντως από τους αγοραστές του παραμένει άγνωστο. Παρ’ όλα αυτά, το συγκεκριμένο μυθιστόρημα επιτρέπει στον αναγνώστη κάτι που στην ουσία θα μπορούσε να κάνει σε κάθε βιβλίο, αν και εδώ σχεδόν επιβάλλεται: Να παραλείψει ολόκληρα κεφάλαια ή να τα διαβάσει «διαγώνια», για να αφοσιωθεί σε άλλα (όπως η συναρπαστική, ιδιοσυγκρασιακή ερμηνεία του αριστουργήματος των Μπητλς «Sgt.Pepper»!). Ένα βιβλίο που θυμίζει το κέρας της Αμάλθειας.
 

Bodo Kirchhoff: όταν ΔΕΝ ΤΟ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙΣ (2016)

Ο Bodo Kirchhoff Φωτ. (λεπτομέρεια): © Claus Setzer Το μυθιστόρημα με τον ας το πούμε βεβιασμένα πρωτότυπο τίτλο Widerfahrnis [καθώς η λέξη δεν απαντά στο γερμανικό λεξικό] είναι άλλη μια ιστορία ενός άντρα που έχει περάσει τα εξήντα. Ένα βράδυ τον επισκέπτεται μία κατά λίγα χρόνια νεότερή του γυναίκα και τον πείθει να κάνουν ένα απροσχεδίαστο ταξίδι. Μαζί φτάνουν ως τον νότο της Ιταλίας. Ο Bodo Kirchhoff συνδέει με τη μοίρα του κάποιας ηλικίας ιδιοκτήτη ενός μικρού εκδοτικού οίκου την ιστορία μιας προσφυγοπούλας. Η πλοκή είναι λιγάκι εξεζητημένη και οι πολλοί στοχασμοί την βαραίνουν, αλλά το αφήγημα αποτυπώνει εύστοχα τη σύγκρουση δύο πραγματικοτήτων.

Ότι το ογκώδες μυθιστόρημα Die Liebe in groben Zügen [«Ο έρωτας σε αδρές γραμμές»] του Bodo Kirchhoff, που πλέον θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα του, δεν περιλήφθηκε καν στη βραχεία λίστα του 2012, συγκαταλέγεται μέχρι σήμερα στις πιο ακατανόητες αποφάσεις της κριτικής επιτροπής. Ίσως η επιτροπή να αντιλήφθηκε κατόπιν εορτής τι αριστούργημα απέκλεισε από την τελική αναμέτρηση εκείνης της χρονιάς. Μία κάπως άγαρμπη απόπειρα να επανορθώσει για εκείνη της την επιλογή έγινε τέσσερα χρόνια αργότερα όταν ο Kirchhoff έλαβε το βραβείο για το καλύτερο βιβλίο της χρονιάς με τη νουβέλα Widerfahrnis, ένα ελάσσον έργο στη συγγραφική παραγωγή του.
 

Robert Menasse: Die Hauptstadt [«Η ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΑ»] (2017)

Ο Robert Menasse Φωτ. (λεπτομέρεια): © Christina Weiß Στο μυθιστόρημά του Die Hauptstadt ο Robert Menasse κατορθώνει ένα σπάνιο επίτευγμα: ο αναγνώστης καταλαβαίνει περισσότερα για το θέμα που παρουσιάζεται από ένα διασκεδαστικό και μεστό ανάγνωσμα παρά από δέκα πολυσέλιδα εξειδικευμένα επιστημονικά βιβλία. Ο μυστικός κωδικός που βρίσκεται πίσω από τους αλληλοσυνδεόμενους, λαβυρινθώδεις θεσμούς της ΕΕ και όλους τους ανθρώπους που δουλεύουν, μηχανορραφούν, ερωτεύονται, υποφέρουν και απελπίζονται στο εσωτερικό της είναι οι «Βρυξέλλες» – ένα μεγαθήριο που κατασπαράσσει το άτομο.

Παρόλο που μαθαίνουμε και καταλαβαίνουμε πολλά πράγματα, υπάρχει πάντα μια πικρή επίγευση: Όλοι οι χαρακτήρες του βιβλίου είναι απλώς κάτοχοι κάποιου αξιώματος, με άλλα λόγια δεν παρουσιάζονται με την απαιτούμενη πλαστικότητα. Εξυπηρετούν έναν σκοπό που αφορά όχι το ενδιαφέρον για τους ίδιους τους χαρακτήρες αλλά την περιγραφή των συνθηκών της ΕΕ. Κι εδώ χωλαίνει τελικά το μυθιστόρημα: δεν έχει την επική δύναμη που θα περίμενε κανείς. 
 

Inger-Maria Mahlke: Archipel [«ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ»] (2018) 

Η Inger-Maria Mahlke Φωτ. (λεπτομέρεια): © Sascha Erdmann Το μυθιστόρημα αυτό ανήκει στα βραβευμένα έργα που έμελλε να ξεχαστούν σύντομα. Η Inger-Maria Mahlke μάς ταξιδεύει μέσα από έναν αιώνα γεμάτο ανατροπές και αναταραχές και μας πηγαίνει στο νησί Τενερίφη – προφανώς κάτι που δεν έχουμε ξαναδεί στη σύγχρονη γερμανική λογοτεχνία. Σύμφωνα με την κριτική επιτροπή, η συγγραφέας φωτίζει με αριστοτεχνικό τρόπο τα ιστορικά γεγονότα ανάμεσα στο 1919 και το 2015, κυρίως τη δικτατορία του Φράνκο.
Όσο ξεπερασμένη κι αν ακουστεί η ανάγκη αυτή, το Archipel είναι εντελώς ακατάλληλο για αναγνώστες που «θέλουν να μάθουν τι θα γίνει μετά». Ακόμη χειρότερα: Η α-χρονική αφηγηματική μέθοδος έχει ως αποτέλεσμα ο αναγνώστης να ξέρει πάντα περισσότερα από τους χαρακτήρες του μυθιστορήματος. Καμιά φορά, αυτό είναι καταπληκτικό, μακροπρόθεσμα όμως το ενδιαφέρον υποχωρεί και η βαθύτερη αιτία για την επιλογή αυτής της μεθόδου δεν είναι άμεσα ορατή.
 

Saša Stanišic: ΚΑΤΑΓΩΓΗ (2019)

Ο Saša Stanišic Φωτ. (λεπτομέρεια): © vntr.media / Sascha Erdmann O νικητής του 2019 σίγουρα δεν έγραψε το πιο φιλόδοξο λογοτεχνικά μυθιστόρημα της χρονιάς. Ωστόσο, η κριτική επιτροπή επέλεξε –μάλλον κατ’ εξαίρεση– ένα άκρως βατό, σε σημεία του αναπάντεχα χιουμοριστικό βιβλίο. Το οποίο δεν σημαίνει ότι το Herkunft / Καταγωγή δεν φέρνει συχνά δάκρυα στα μάτια του αναγνώστη, όπως όταν αναφέρεται στους παππούδες ή στην αγάπη του αγοριού για τον σύλλογό του, τον Ερυθρό Αστέρα Βελιγραδίου, όπου στο τελευταίο μεγάλο παιχνίδι της ομάδας για το ευρωπαϊκό κύπελλο, λίγο πριν ξεσπάσει ο εμφύλιος, μαζεύτηκαν για άλλη μια φορά στο γήπεδο και στις κερκίδες του σταδίου άνθρωποι απ’ όλη τη Γιουγκοσλαβία και το αγόρι θεωρεί δεδομένο το λαμπρό μέλλον της πατρίδας του – όμως, λίγες κιόλας εβδομάδες αργότερα οι κάτοικοί της αρχίζουν να αλληλοσκοτώνονται.
Έτσι, μέσα από πολλές εντυπώσεις δημιουργείται ένα πορτρέτο της χαμένης παλιά πατρίδας, όπως και μια εικόνα της Γερμανίας ως χώρας προορισμού μεταναστών, εικόνα που δεν στερείται κριτικής αλλά σε κανένα σημείο δεν γίνεται ζοφερή. Γι’ αυτό και ο Stanišic μιλά για «πατρίδες», χρησιμοποιώντας συνειδητά τον πληθυντικό στο βιβλίο του που είναι εν μέρει μυθιστόρημα, εν μέρει αυτοβιογραφία και συχνά μια γνήσια κι απολαυστική φανταστική διήγηση. 
 

Anne Weber: Annette, ein Heldinnenepos [«ΑΝΕΤ, ένα ΕΠΟΣ ΗΡΩΙΔΩΝ»] (2020)

Η Anne Weber Φωτ. (λεπτομέρεια): © vntr.media Το Annette, ein Heldinnenepos της Anne Weber, αντίθετα, είναι ένα κατασκευασμένο με μαεστρία, ιδιαίτερο γλωσσικά, έμμετρο έπος για μια Γαλλίδα αγωνίστρια της Αντίστασης, που έχοντας σώσει δύο Εβραιόπουλα της απονέμεται μετά τον πόλεμο ο τιμητικός τίτλο της «Δικαίας των Εθνών». Όμως, η ακλόνητη γυναίκα από τη Βρετάνη, που δούλευε ως νευροφυσιολόγος, ήταν μπελάς και για τη δική της χώρα όταν έλαβε ενεργό μέρος στο αλγερινό απελευθερωτικό κίνημα, κάτι για το οποίο το 1959 καταδικάστηκε σε δέκα χρόνια κάθειρξη.
 
Γράφοντας σε στίχο που ναι μεν δεν είναι ομοιοκατάληκτος αλλά έχει ρυθμό, η Weber δημιουργεί μια απόσταση, κι αυτό της επιτρέπει να διατηρήσει μια έξυπνη ισορροπία ανάμεσα στον θαυμασμό για το πείσμα της ηρωίδας της και στα ερωτήματα για τους περιορισμούς μιας ζωής σε διαρκή αντίσταση ενάντια στις εκάστοτε κυρίαρχες συνθήκες. Κι αυτό γιατί πρωταρχικός σκοπός της Anne Weber, η οποία ζει στο Παρίσι εδώ και πολλά χρόνια, δεν είναι να γράψει μια βιογραφία, αλλά να παρουσιάσει τον υποδειγματικό βίο ενός ατόμου που έρχεται διαρκώς αντιμέτωπο με την κοινωνία στην οποία ζει.