Μεταφραστές λογοτεχνίας Εντυπώσεις από τη λίμνη Βάνζεε

Eindrücke von Wannsee_Magazin
To Literarisches Colloquium Berlin, εκείνο το «φωτεινό νησί», που «ιδωμένο από το εξωτερικό αποτελεί αναντικατάστατο υπόδειγμα» (Πάουλ Νίτσον). | Foto: Tobias Bohm

Στις αρχές Μάρτη κάθε έτους, μεταφραστές από όλο τον κόσμο, δίνουν ραντεβού στη λίμνη Βάνζεε κοντά στο Βερολίνο. Φέτος η Ελληνίδα μεταφράστρια Πελαγία Τσινάρη έλαβε μέρος στη συνάντηση αυτή και μοιράζεται μαζί μας τις εντυπώσεις της. Από τον ενθουσιασμό των μεταφραστών για την λογοτεχνία μέχρι και την απότομη προσγείωση στη πραγματικότητα.

Στο Βάνζεε, αυτό το ειδυλλιακό προάστιο του Βερολίνου, από το 2004, στις αρχές Μάρτη κάθε έτους, περί τους 30 μεταφραστές από όλο τον κόσμο συναντιούνται στην έπαυλη της οδού Ζάντβερντερ 5, η οποία στεγάζει το Literarisches Colloquium Berlin (Λογοτεχνικό Συμπόσιο Βερολίνου) – εκείνο το «φωτεινό νησί», που «ιδωμένο από το εξωτερικό αποτελεί αναντικατάστατο υπόδειγμα», όπως είπε κάποτε ο Πάουλ Νίτσον. Και πράγματι, η λειτουργία του ιδρύματος, το πνεύμα που διαπνέει κάθε του εκδήλωση και δράση, αλλά κυρίως ο ευεργετικός του αντίκτυπος σε όσους έχουν περάσει το κατώφλι του επιβλητικού κτιρίου δεν θα μπορούσε να συνοψιστεί πιο εύστοχα. Το Literarisches Colloquium Berlin είναι ένας φάρος για συγγραφείς και μεταφραστές, που, όχι σπάνια, έρχονται αντιμέτωποι με τις κακοτοπιές της αγοράς, τις θύελλες των απούλητων βιβλίων και τους σκοπέλους της γλώσσας.

Από τις όχθες του Βόλγα ως την καρδιά της Νέας Υόρκης

Στη φετινή Διεθνή Συνάντηση, 26 μεταφραστές από 22 χώρες είχαν την ευκαιρία −υπό τις ιδανικές συνθήκες μιας απαράμιλλης φιλοξενίας και φροντίδας από πλευράς διοργανωτών− όχι μόνο να γνωρίσουν σύγχρονους Γερμανούς συγγραφείς και τα νέα τους βιβλία, να ενημερωθούν για το πλήθος δυνατοτήτων υποτροφιών και στήριξης της λογοτεχνικής μετάφρασης, να επισκεφθούν την Έκθεση Βιβλίου της Λειψίας, αλλά κυρίως να ανταλλάξουν πληροφορίες μεταξύ τους και να μοιραστούν την εμπειρία ενός μάλλον δύσκολου επαγγέλματος μέσα σε ένα φιλικό, ειλικρινές και άμεσο κλίμα.
Και μόνο η σύνθεση της ομάδας ήταν μοναδική. Πού αλλού μπορεί να συναντήσει κανείς έναν ghost writer ζωντανών θρύλων του ροκ από το Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης, μια καθηγήτρια Γερμανικής Φιλολογίας και Μετάφρασης από το μακρινό Σαράτοφ στις όχθες του Βόλγα, έναν ποιητή από την Τεχεράνη και μια καθηγήτρια Γερμανικών και διερμηνέα από το Πεκίνο; Ένα πρώτο συμπέρασμα της συνάντησης είναι ότι ελάχιστοι μεταφραστές βιοπορίζονται αποκλειστικά από τη μετάφραση. Συνήθως, κερδίζουν τα προς το ζην ασκώντας κάποιο παρεμφερές επάγγελμα και μεταφράζουν στον ελεύθερο χρόνο τους. Ή η μετάφραση τούς οδηγεί αργά ή γρήγορα να δοκιμαστούν στη συγγραφή.

Η βαριά βιομηχανία του βιβλίου…

Κοινή διαπίστωση των μεταφραστών, στις μεταξύ τους συζητήσεις, ήταν ότι η Γερμανία αντιμετωπίζει το χώρο της λογοτεχνίας και του βιβλίου εν γένει ως βαριά βιομηχανία. Τα κονδύλια που διοχετεύονται στις εκδηλώσεις του χώρου είναι μυθικά – «ιδωμένα από το εξωτερικό» και από χώρες σαν την Ελλάδα. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς ότι οι συγγραφείς παρουσιάζουν κάθε νέο τους βιβλίο αμέτρητες φορές σε μεγάλες και μικρές πόλεις της Γερμανίας, ένας θεσμός που αποτελεί για εκείνους μια αξιοσέβαστη πηγή εσόδων, καθώς για τις αναγνώσεις αυτές αμείβονται. Εάν μάλιστα ένας συγγραφέας βραβευτεί, τότε επιδίδεται σε μια περιοδεία που τίποτε δεν έχει να ζηλέψει από εκείνες ενός σταρ της εμπορικής μουσικής σκηνής, αφού μπορεί να ταξιδεύει δύο και τρεις φορές την εβδομάδα το διάστημα που ακολουθεί τη διάκρισή του, προκειμένου να παρουσιάσει το βιβλίο του. Σημειωτέον δε, σε κατάμεστες αίθουσες συνήθως, μια και το κοινό ανταποκρίνεται με ενθουσιασμό και προφανώς έχει εντάξει αυτό το είδος εκδηλώσεων στις ασχολίες του ελεύθερου χρόνου του.
Η έκθεση βιβλίου της Λειψίας συνηγορεί με τους αριθμούς της υπέρ του παραπάνω συμπεράσματος. Φιλοξενείται σε πέντε αίθουσες των 20.500 τετρ. μέτρων έκαστη, ενώ φέτος οι «συνεργάτες» της έφτασαν τους 3.000, οι εκδηλώσεις τις 3.200 και τις πύλες της πέρασαν 186.000 επισκέπτες. Προσθέτοντας σε αυτούς το βιβλιόφιλο κοινό που παρακολούθησε τις εκδηλώσεις σε 410 διαφορετικά σημεία ανά τη Λειψία, στο πλαίσιο του «Leipzig liest», η φετινή διοργάνωση προσέλκυσε συνολικά 251.000 επισκέπτες.

…και οι άνθρωποι ειδικού βάρους

Ωστόσο, οι θεσμοί, τα κονδύλια και οι τεχνικές προδιαγραφές δεν είναι παρά το –απαραίτητο αναμφίβολα– υπόβαθρο. Εάν δεν υπήρχαν τα κατάλληλα πρόσωπα πίσω από αυτά, οι αίθουσες των χιλιάδων τετραγωνικών θα έμεναν θλιβερά άδεια κελύφη, οι συγγραφείς θα διάβαζαν μπροστά στους λίγους φίλους και γνωστούς και οι διοργανώσεις σαν τη Συνάντηση στο LCB θα ήταν άνευρες, ανιαρές, διεκπεραίωση, ρουτίνα. Αναφερόμαστε σε ανθρώπους ειδικού βάρους σαν τον Γύργκεν Γιάκομπ Μπέκερ, υποδιευθυντή του LCB, υπεύθυνου για τα προγράμματα επιχορήγησης μεταφράσεων και διευθυντή του Deutscher Übersetzerfonds, ο οποίος πέρα από την άψογη οργάνωση, το πλούσιο πρόγραμμα και τη γενναιόδωρη φιλοξενία, εντυπωσιάζει και κερδίζει πάντοτε το θαυμασμό και τη φιλία των φιλοξενουμένων του με το έμπρακτο ενδιαφέρον του για κάθε μεταφραστή ξεχωριστά, τη φυσικότητα, το χιούμορ, το άγρυπνο βλέμμα και το απίστευτο μνημονικό του με το οποίο, αβίαστα πάντα, καλύπτει τις αμήχανες σιωπές των παρουσιάσεων, ενθαρρύνει τους μεταφραστές να κάνουν μια αίτηση για υποτροφία, ή τους παρουσιάζει έναν προς έναν με τα μικρά τους ονόματα, τα κύρια σημεία ενδιαφέροντός τους και τις γενέτειρές τους από στήθους, χωρίς σημειώσεις, μπροστά στην έκπληκτη ομήγυρη. Η αφοσίωση, οι γνώσεις και το μεράκι τέτοιων ανθρώπων είναι που δίνουν ζωή στους θεσμούς, που προσελκύουν κόσμο στις εκδηλώσεις ανάγνωσης, που στηρίζουν τους μεταφραστές στο ρόλο του μεσολαβητή ανάμεσα στη γερμανόφωνη λογοτεχνία και την εκάστοτε εγχώρια εκδοτική αγορά, που, τέλος, φροντίζουν ώστε να βγαίνουν όλοι κερδισμένοι και να επιστρέφουν στο σπίτι τους ικανοποιημένοι για την έκθεση που επισκέφθηκαν, τον συγγραφέα που άκουσαν, τους ανθρώπους που γνώρισαν.

Επιστρέφοντας κι ο μεταφραστής στη χώρα του με μια βαλίτσα γεμάτη βιβλία και ένα κεφάλι γεμάτο ενθουσιασμό και ιδέες για νέες εξορμήσεις στην περιπέτεια της μετάφρασης, προσγειώνεται απότομα σε μια πραγματικότητα που λίγα περιθώρια αφήνει για όνειρα και ακόμη λιγότερα για προσωπικές επιλογές. Πολλοί μεταφραστές της ομάδας προέρχονται από χώρες που πλήττονται από την οικονομική κρίση και την πολιτική πραγματικότητα. Θα τύχει να μεταφράσουν και κάτι που δεν τους αρέσει τόσο, προκειμένου «να πληρώσουν το νοίκι». Οι περισσότεροι όμως δίνουν μάχες για να «περάσουν» ένα βιβλίο που γνώρισαν, διάβασαν και αγάπησαν στον εκδότη. Πολλές φορές, δεν τα καταφέρνουν. Εκείνες τις στιγμές, που ο ενθουσιασμός μοιάζει να εξανεμίζεται και ο μεταφραστικός οίστρος δέχεται πλήγματα από τα ερωτήματα περί του νοήματος, της ουσίας και του σκοπού αυτού του αγώνα, 26 τουλάχιστον μεταφραστές από τη Σεούλ ως το Μεξικό θα ανατρέξουν στη συνάντηση αυτή και τους ανθρώπους της και, το πιθανότερο, θα συνεχίσουν να αγωνίζονται για καλά βιβλία και καλές μεταφράσεις.