ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
Συνέντευξη με τους Jürgen Becker και Αλέξανδρο Κυπριώτη

Ο Jürgen Becker και ο Alexandros Kypriotis
Ο Jürgen Becker και ο Αλέξανδρος Κυπριώτης | © Goethe-Institut Athen

Συνέντευξη με τους Jürgen Becker και Αλέξανδρο Κυπριώτη.

Κύριε Becker, το 1998 ιδρύθηκε το Γερμανικό Ταμείο Μεταφραστών (Deutscher Übersetzerfonds), το οποίο έκτοτε διευθύνετε. Τι έχει συμβεί μέσα σε αυτά τα 20 χρόνια στο χώρο των μεταφραστών της Γερμανίας; Τι αλλαγές γνώρισε η εικόνα του μεταφραστή στην κοινή γνώμη στο διάστημα αυτό;

Το Ταμείο Μεταφραστών ήταν πράγματι μια μεγάλη καινοτομία για τους μεταφραστές στη Γερμανία. Πρόκειται για έναν πολύ σημαντικό θεσμό προώθησης της μετάφρασης. Υπάρχει πλέον κρατική στήριξη των μεταφραστών, με τη μορφή υποτροφιών, δυνατοτήτων επιμόρφωσης κ.ά. Έχουν δημιουργηθεί υποδομές όπως έχουν γίνει και ορισμένα πράγματα για την ευαισθητοποίηση του κοινού. Αυτά έγιναν αφενός χάρη στον ακτιβισμό και την κινητοποίηση των ίδιων των μεταφραστών, που είναι πολύ καλά οργανωμένοι στην ένωσή τους [την Ένωση Γερμανόφωνων Μεταφραστών Λογοτεχνικών και Επιστημονικών Έργων, Verband deutschsprachiger Übersetzer literarischer und wissenschaftlicher Werke, VdÜ], και αφετέρου μέσω του Ταμείου Μεταφραστών που είναι βεβαίως μια μορφή δημόσιας αναγνώρισης. Σήμερα, συναντάμε συχνότερα το όνομα του μεταφραστή στο εξώφυλλο μιας έκδοσης. Γίνονται εκδηλώσεις στις οποίες οι μεταφραστές δεν παρίστανται μόνο ως διερμηνείς ενός συγγραφέα, αλλά ως προσκεκλημένοι στους οποίους απευθύνονται ερωτήσεις. Το βλέπουμε και στα εγκαίνια των εκθέσεων βιβλίου: Δεν υπάρχουν εγκαίνια στα οποία οι μεταφραστές να μην επαινεθούν και να μην εισπράξουν θερμό χειροκρότημα. Ο Πρόεδρος της Γερμανίας τους συμπεριλαμβάνει πλέον στις αποστολές που τον συνοδεύουν στα ταξίδια του στο εξωτερικό. Επομένως, ως προς το θέμα αυτό έχουν σαφώς αλλάξει ορισμένα πράγματα τα τελευταία χρόνια. 


Πόσο ανεξάρτητος παραμένει ο μεταφραστής από την αγορά βιβλίου, από τις τρέχουσες τάσεις στο χώρο της λογοτεχνίας;

Η εξάρτηση από την αγορά βιβλίου είναι προφανής. Κανείς δεν κάθεται στο σπίτι του να μεταφράζει έργα που θα μείνουν στο συρτάρι. Σκοπός για κάθε μετάφραση είναι φυσικά να εκδοθεί. Από αυτή την άποψη, η αγορά βιβλίου παίζει σημαντικό ρόλο. Σε ό,τι αφορά τη μετάφραση, η Γερμανία είναι δυνατή χώρα. Μεταφράζονται πολλά βιβλία στα γερμανικά, μεταξύ αυτών και πολλά από μικρές γλώσσες. Αν δεν απατώμαι, τον τελευταίο χρόνο κυκλοφόρησαν 3.800 μεταφρασμένοι τίτλοι στη λογοτεχνία. Κάθε τέταρτο λογοτεχνικό βιβλίο που εκδίδεται στη Γερμανία είναι μεταφρασμένο. Η αγορά είναι μεγάλη και περιλαμβάνει ευρύ φάσμα διαφορετικών ειδών.

Μπορεί κανείς να ζήσει από τη μετάφραση λογοτεχνίας ή αυτή είναι αναγκαστικά μια δεύτερη απασχόληση για τους περισσότερους;

Αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις γλώσσες αφετηρίας από τις οποίες μεταφράζει κανείς. Υπάρχουν πολλοί επαγγελματίες που μεταφράζουν από τις μεγάλες γλώσσες. Όσο μικρότερη η γλώσσα τόσο πιο δύσκολο είναι να επιβιώσει κανείς από τη μετάφραση. Φερ’ ειπείν, το να μεταφράζει κανείς από τα ελληνικά και να προσπαθεί να εξασφαλίσει τα προς το ζην είναι πολύ δύσκολο. Θα χρειαστεί να συμπληρώσει το εισόδημά του με άλλες δραστηριότητες, σχετικές, ενδεχομένως, με τη διάδοση της ελληνικής λογοτεχνίας: ακαδημαϊκές θέσεις εργασίας ή ίσως μετάφραση και από άλλες γλώσσες – αν και πρόκειται πραγματικά για κάτι σχετικά δύσκολο. Η κατάσταση με τις αμοιβές συνεχίζει να είναι λυπηρή. Οι αμοιβές τα τελευταία 20 χρόνια δεν αυξήθηκαν το ίδιο όπως, για παράδειγμα, οι κανονικοί μισθοί και οι απολαβές στη Γερμανία. Επομένως, ο μεταφραστής καλείται να ζήσει με σχετικά μικρό εισόδημα. Εξακολουθεί να είναι μια δύσκολη δουλειά.

Κύριε Κυπριώτη, ποια είναι η εικόνα του χώρου της μετάφρασης στην Ελλάδα; Η οικονομική κρίση έπληξε περισσότερο απ’ ό,τι άλλους τον συγκεκριμένο επαγγελματικό κλάδο;
 
Αναμφισβήτητα η κρίση των τελευταίων ετών έχει επηρεάσει και το χώρο της μετάφρασης,
Πάντα βέβαια το επάγγελμα του μεταφραστή ήταν δύσκολο και στην Ελλάδα αλλά και στη Γερμανία, όπως μας είπε και ο Jürgen Becker. Παρά όμως αυτή τη δύσκολη κατάσταση, νέοι μικροί εκδοτικοί οίκο εμφανίζονται στο προσκήνιο ενώ και οι μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι συνεχίζουν το έργο τους. Οι οικονομικές συνθήκες έχουν σαφώς αλλάξει και δεν είναι λίγες οι φορές που γίνονται και στον εκδοτικό χώρο «εκπτώσεις» κυρίως όσον αφορά την ποιότητα του χαρτιού ενώ παρατηρείται και μια προτίμηση σε παλαιότερα έργα, όπου ο εκδότης δεν είναι υποχρεωμένος να πληρώσει για τα δικαιώματα. 
Παρόλα αυτά είμαι αισιόδοξος. Βλέπουμε να «γεννιούνται» μικροί αλλά αξιόλογοι εκδοτικοί οίκοι. Εκδίδονται πολλά βιβλία και ειδικά πολλοί γερμανικοί τίτλοι. Μετά την αγγλική γλώσσα νομίζω ότι τα γερμανικά είναι πλέον η δεύτερη γλώσσα που εκδίδονται τα περισσότερα βιβλία.
 
Κύριε Becker, το Λογοτεχνικό Συμπόσιο του Βερολίνου (Literarisches Colloquium Berlin, LCB) θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους θεσμούς για τους μεταφραστές προς και από τα γερμανικά και προσφέρει πλούσιο πρόγραμμα επιμόρφωσης. Ποιες υποτροφίες θα προτείνατε στους Έλληνες μεταφραστές;

Πλέον υπάρχουν δυνατότητες για τους μεταφραστές να προσκληθούν στη Γερμανία. Προσφέρουμε τακτικά προγράμματα όπως τη Διεθνή Συνάντηση Μεταφραστών, στην οποία κάθε χρόνο τον Μάρτιο 30 μεταφραστές από όλο τον κόσμο συγκεντρώνονται για μία εβδομάδα. Συμμετέχουν σε ένα πρόγραμμα, εν είδει εργαστηρίου, στο LCB και στη συνέχεια επισκέπτονται όλοι μαζί την Έκθεση Βιβλίου της Λειψίας. Κάτι παρόμοιο λαμβάνει χώρα το καλοκαίρι, η λεγόμενη «θερινή ακαδημία» μας. Πλέον υπάρχει και ένα πρόγραμμα για μεταφραστές ποιητικών έργων, το οποίο ονομάζεται «Junivers» και πραγματοποιείται κάθε χρόνο τον Ιούνιο στο LCB. Παράλληλα, προσπαθούμε να διευρύνουμε και τις δυνατότητες ατομικής υποστήριξης, δηλαδή το να υπάρχουν υποτροφίες διαμονής των μεταφραστών στη Γερμανία, την Ελβετία ή άλλου, ώστε να μπορούν να εργαστούν για μερικές εβδομάδες στα αντίστοιχα «σπίτια μεταφραστών». Ή μπορεί ένας μεταφραστής να έχει μια δική του ιδέα και να θέλει να επισκεφθεί ένα μέρος. Ένας μεταφραστής θεατρικών έργων θέλει, ας πούμε, να δει κάποιες παραστάσεις στο Αμβούργο. Αυτή τη μορφή υποστήριξης των μεταφραστών θέλουμε να την αναπτύξουμε περισσότερο τα επόμενα χρόνια, αυτού του είδους την κινητικότητα. Προσωπικά θεωρώ ότι είναι πολύ σημαντική, ειδικά για τους μεταφραστές λογοτεχνίας.


Κύριε Κυπριώτη, έχετε λάβει ο ίδιος υποτροφίες διαμονής και έχετε εργαστεί στο πλαίσιο αυτών στη Γερμανία, μεταξύ άλλων και στο LCB. Ποιες ήταν οι εντυπώσεις σας; Ποια ήταν η ωραιότερη εμπειρία που είχατε;
 
Ναι, έχω όντως επισκεφθεί με διάφορα προγράμματα υποτροφιών τη Γερμανία.
Οι υποτροφίες που δίνονται είναι πολύ χρήσιμες για τους Έλληνες μεταφραστές που δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να πάνε από μόνοι τους. Οι εμπειρίες που αποκομίζεις είναι πλούσιες. Συναντάς συναδέλφους, ανταλλάσσεις απόψεις και εμπειρίες, ο ένας μεταφραστής προτείνει στον άλλον, τι έχει μεταφράσει και τι θα μπορούσε ίσως να μεταφράσει και ο άλλος.
Η ωραιότερη εμπειρία μέχρι στιγμής ήταν στο LCB, όπου έμεινα τρεις εβδομάδες. Εκεί είχα τη χαρά να γνωρίσω την Katharina Bendixen, μια  νέα και εξαιρετική συγγραφέα. Ενθουσιάστηκα με τα διηγήματα της!  Εκείνη την εποχή μετέφραζα Jenny Erpenbeck αλλά  ήθελα πολύ να ασχοληθώ με το έργο της. Σήμερα είμαι πολύ χαρούμενος μιας και σε ένα μήνα περίπου θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Σκαρίφημα η πρώτη της συλλογή «Το μπουκάλι με τα δέντρα του ουίσκι.» Αν δεν ήταν το LCB και εκείνη η υποτροφία δεν θα την είχα γνωρίσει.