Η παγκοσμια λογοτεχνια ως ελιξηριο ζωης

  • Προσφώνηση του Διευθυντή © Goethe-Institut Θεσσαλονίκης
    Προσφώνηση του Διευθυντή
  • Με τις μαθήτριες και τους μαθητές ενός τμήματος στην τελετή αποφοίτησης του  1966 © Goethe-Institut Θεσσαλονίκης
    Με τις μαθήτριες και τους μαθητές ενός τμήματος στην τελετή αποφοίτησης του 1966
  • Στην ίδια σειρά με τον με τον Wolfgang Ebert, τότε υπεύθυνο για τις πολιτιστικές εκδηλώσεις, τον διευθυντή Franz Isemann και με τον γενικό πρόξενο στη Θεσσαλονίκη κ. Westerburg και τη σύζυγό του, σε συναυλία του Wolf Biermann, Απρίλιος 1986 © Goethe-Institut Θεσσαλονίκης
    Στην ίδια σειρά με τον με τον Wolfgang Ebert, τότε υπεύθυνο για τις πολιτιστικές εκδηλώσεις, τον διευθυντή Franz Isemann και με τον γενικό πρόξενο στη Θεσσαλονίκη κ. Westerburg και τη σύζυγό του, σε συναυλία του Wolf Biermann, Απρίλιος 1986


Ξέρω κάποιον στη Θεσσαλονίκη
που με διαβάζει, κι άλλον ένα
στο Bad Nauheim 
μαζί μας κάνουν δύο

Günter Eich (1907-1972), από το ποίημα „Zuversicht“ (Αισιοδοξία),1966

 
Ποιος μιλάει για νίκες; Να ξεπερνάς τα δύσκολα – αρκεί.
Rilke. Ο αγαπημένος στίχος του Posadowsky
 
Στη Θεσσαλονίκη, όπου αποτελούσε επί σαράντα χρόνια αναπόσπαστο κομμάτι της πόλης, τον αποκαλούσαν απλά «ο βαρόνος». Αυτή η σεβαστική-τρυφερή προσφώνηση είχε να κάνει τόσο με την καταγωγή του από μια πρωσική αριστοκρατική οικογένεια (ο πατέρας του ήταν ναύαρχος), όσο και με μια στάση ευγένειας και ουμανισμού στην επαφή του με ανθρώπους και με τον πολιτισμό της καθημερινότητας ή την πνευματική τους παράδοση. Από αυτήν την πηγή άντλησε ο Dr. Kurt Graf Posadowsky-Wehner υλικό στην πορεία του, την οποία ακολούθησε ως τα βαθιά γεράματα, με συνέπεια και πάθος ασυνήθιστο πια στις μέρες μας. Γεννημένος στις 9 Οκτωβρίου 1903 στο Βερολίνο, έχοντας ολοκληρώσει τις επιβεβλημένες από τη οικογένεια νομικές σπουδές και μετά από μια περίοδο πρακτικής εξάσκησης που ο ίδιος βίωσε μάλλον ως άσκοπη, στράφηκε στη σπουδή της γαλλικής και γερμανικής φιλολογίας και της ιστορίας της τέχνης, σε πανεπιστήμια της Βιέννης, του Παρισιού και του Μονάχου.

Tο 1936 υπέβαλε τη διδακτορική του διατριβή, μια μονογραφία για τον Γάλλο ποιητή Jean Parmentier (1494-1529), με καθηγητή τον Karl Vossler. To φθινόπωρο του 1937 έγινε μέλος της Γερμανικής Ακαδημίας, ενός πρόδρομου θεσμού του Ινστιτούτου Goethe, η οποία από το 1925 ήταν επιφορτισμένη με την εξωτερική πολιτική σε θέματα πολιτισμού. Με αποστολή της Ακαδημίας δίδασκε τη γερμανική γλώσσα ως λέκτορας στα πανεπιστήμια του Σεράγεβου, του Οβιέδο και της Καρθαγένης. Η λήξη του πολέμου τον βρήκε στην Ισπανία, όπου δίδασκε ως γυμνασιακός δάσκαλος αρχαία ελληνικά, λατινικά, γαλλικά και αγγλικά. Εκείνη την εποχή άρχισε να μεταφράζει ισπανική, πορτογαλική, ιταλική, γαλλική, αγγλική, σερβοκροατική και ρωσική λυρική ποίηση στη γερμανική γλώσσα.

To 1952 o Werner Günther, άλλοτε συνάδελφός του στη Γερμανική Ακαδημία, τον έφερε στο Ινστιτούτο Goethe Αθηνών το οποίο, βάσει της ελληνογερμανικής μορφωτικής σύμβασης (1956), θα αναλάμβανε ρόλο επίσημης πολιτισμικής εκπροσώπησης της ΟΔΓ. Ο Posadowsky δίδαξε εκεί τρία χρόνια. Το 1955 τού ανατέθηκε η αποστολή να βάλει τα θεμέλια ενός δεύτερου Ινστιτούτου Goethe στην Ελλάδα, στη Θεσσαλονίκη, το οποίο διηύθυνε ως το 1968. Το 1960 ανέλαβε καθοριστικό ρόλο στην έναρξη της λειτουργίας του Τμήματος Γερμανικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, όπου επίσης δίδαξε ως το 1974.
 

Θεσσαλονικη: πατριδα ενος κοσμοπολιτη

Η Αικατερίνη Dorfmüller-Καρπούζα, ομότιμη καθηγήτρια Γερμανικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ θυμάται τον Posadowsky από τα χρόνια του «Goethe». «Ήταν γελαστός άνθρωπος», λέει, «ιδιαίτερα αβρός με τις κυρίες. Στη Θεσσαλονίκη οι προσκλήσεις στα „καλύτερα“ σπίτια της πόλης έπεφταν βροχή. Όταν πια μαθεύτηκε κιόλας πως μετέφραζε ελληνική ποίηση στη γλώσσα του, βρέθηκε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Μια μέρα μου είπε: Εδώ, στη Θεσσαλονίκη, θέλω να ζήσω και να πεθάνω. Ήταν η επιτομή του κοσμοπολίτη, πράγμα που σημαίνει ότι δεν ήταν απλά μια προσωπικότητα με στοιχεία πολυ-πολιτισμικότητας, αλλά ένας άνθρωπος με εντυπωσιακή ευρυμάθεια κι άλλο τόσο ταλέντο μεταδοτικότητας των γνώσεών του. Και κεφάτος ήταν, του άρεσαν τα γλέντια. Για την παραδοσιακή πρωτοχρονιάτικη πίτα έβαζε από την τσέπη του το νόμισμα: μια αυθεντική χρυσή λίρα. Τέτοιες χειρονομίες δεν ξεχνιούνται εύκολα».

Στην κοινωνία της Θεσσαλονίκης το όνομά του ήταν σημείο αναφοράς. Σε επίσημες περιστάσεις ήταν συχνά, όπως λέει η Δωροθέα Βακάλη, ο μόνος Γερμανός που ο κόσμος όχι απλά γνώριζε, αλλά υπολήπτονταν και τιμούσε. Τον συναντούσες σε κοντσέρτα, διαλέξεις, στο δρόμο και όταν γευμάτιζε στο θρυλικό εστιατόριο «Όλυμπος Νάουσα» στη Λεωφόρο Νίκης, όπου στεγαζόταν κάποτε το Ινστιτούτο Goethe. Ήδη στη διάρκεια των πρώτων χρόνων της διαμονής του στην πόλη, με νωπές ακόμα τις μνήμες της Κατοχής, κατάφερε να δημιουργήσει μια ζωντανή γέφυρα με τους Έλληνες συνανθρώπους του.

Ιστορια(ες) της πολης και (Παγκοσμια) Λογοτεχνια

Η Δωροθέα Βακάλη τον συντρόφευσε επί μακρόν ως πνευματικός και φίλη: «Τα τελευταία είκοσι χρόνια η Γερμανόφωνη Ευαγγελική Εκκλησία της Θεσσαλονίκης, ήταν ο χώρος στον οποίο δραστηριοποιήθηκε μετά τη συνταξιοδότησή του και μέχρι τα βαθιά του γεράματα, ως το θάνατό του. Όταν έγινα πάστορας μού έδωσε ένα απόσπασμα από την Επιστολή προς Ρωμαίους (12, 12): … Τῇ ἐλπίδι χαίροντες, τῇ θλίψει ὑπομένοντες, τῇ προσευχῇ προσκαρτεροῦντες. Η υπομονή δεν ήταν βέβαια το φόρτε του. Καμιά φορά γινόταν θηρίο. Και η θλίψη τού ήταν ένα συναίσθημα οικείο. Το να ανακαλύπτει στους άλλους σφάλματα, ακόμα και στον Λούθηρο, τον διασκέδαζε αφάνταστα. Οι διάδοχοί του στο Ινστιτούτο δεν γλύτωσαν απ’ αυτό.

»Συχνά πηγαίναμε μαζί στο κοιμητήριο και, περπατώντας από τάφο σε τάφο, έλεγε ιστορίες. Ιστορίες ανθρώπων που κανείς άλλος δεν θα ήξερε να αφηγηθεί. Αφηγήσεις που έπαιρναν τη θέση τους στη μεγάλη, την πολυκύμαντη ιστορία αυτού του τόπου κι έγιναν ένα με την πόλη: για σιδηροδρομικούς υπαλλήλους, στελέχη του Προξενείου, δασκάλους, τεχνίτες, επιχειρηματίες, περιηγητές, άστεγους, μανάδες γερμανο-ελληνικών οικογενειών, που η τύχη τις ξέβρασε σ’ αυτή την πόλη. Στην αφήγηση του Posadowsky έγιναν όλες κομμάτι της ιστορίας της». 
 
Ένας «αξιοπρεπής» θάνατος ήρθε και τον βρήκε στην πολυθρόνα του και τον απέσπασε από τα αγαπημένα του βιβλία και την αλληλογραφία, από μια κοινωνικότητα πολύ ενεργητική ακόμα, γλιτώνοντάς τον από την αναπότρεπτη απώλεια της αξιοπρέπειας που συνεπάγεται η αρρώστια, ιδιαίτερα η αναγκαστική παραμονή στο κρεβάτι. Τώρα αναπαύεται στο προτεσταντικό κοιμητήριο έξω από το τείχος της Θεσσαλονίκης, κοντά πολύ στην τελευταία του κατοικία. Σαν να ήξερε από πάντα ο Posadowsky τι θα έλεγε  η Δωροθέα Βακάλη στο μνημόσυνο τρία χρόνια μετά το θάνατό του: «Δίδαξέ μας να μετράμε έτσι τις ημέρες μας, ώστε να προσκολλούμε τις καρδιές μας στη σοφία (Ψαλμός 90.12) … Έσο ευφυής, γίνε ένα με την ιστορία του τόπου, φτιάξε δεσμούς με τον τόπο αυτόν, αφουγκράσου τους πόνους, τη νοσταλγία, τις πίκρες και τις ελπίδες τόσων ανθρώπων, για να μπορέσεις κι εσύ να γίνεις κύριος της δικής σου ιστορίας, των δικών σου ματαιώσεων, των δικών σου ελπίδων.»

«Ως μέγιστο επίτευγμα του βίου μου που φτάνει τώρα στο τέλος του και που, όπως και άλλων ο βίος γνώρισε και κορυφώσεις και πτώσεις στην άβυσσο, διαπιστώνω πως κατόρθωσα να επιβιώσω μόνος μου πενήντα χρόνια στο εξωτερικό», έγραφε το 1987, αναφερόμενος στα χρόνια που εργάστηκε μακριά από την πατρίδα του. Σ’ αυτό το επίτευγμα συνέβαλε ασφαλώς και η παγκόσμια λογοτεχνία, που ήταν και παρέμεινε ως το τέλος το δικό του σύμπαν. Σ’ αυτήν βυθιζόταν κι ένιωθε στο στοιχείο του. Ο ποιητής Günter Eich είχε αντιληφθεί αυτό του το πάθος και το τίμησε στους στίχους του:

Ξέρω κάποιον στη Θεσσαλονίκη
που με διαβάζει, κι άλλον ένα
στο Bad Nauheim
μαζί μας κάνουν δύο.


Δύο μόλις μήνες πριν από το θάνατό του, ο καταπονημένος πια από το γήρας «Γερμανός Θεσσαλονικιός», όπως του άρεσε να αυτοαποκαλείται, έδωσε μια διάλεξη για τον Christian Morgenstern, με τον οποίο μοιραζόταν το ίδιο χιούμορ, και απάγγειλε για μια ακόμα  φορά τα ποιήματά του, φυσικά από μνήμης.

Ο Klaus Schulz, διευθυντής του Ινστιτούτου Goethe Αθηνών (1965-1969), έγραφε επ’ ευκαιρία των 90στών γενεθλίων του άλλοτε συναδέλφου του, όχι μόνο αναπολώντας: «Όποιος γνωρίζει τον Posadowsky κάπως καλύτερα κατανοεί τι είναι αυτό που διατηρεί τη διάνοιά του τόσο ζωντανή ως τα σήμερα. Είναι η λογοτεχνία - προς Θεού, όχι μόνο η γερμανική: η παγκόσμια λογοτεχνία. Είναι οι Αρχαίοι, Έλληνες και Ρωμαίοι, είναι οι ευρωπαϊκές λογοτεχνίες (η ισπανική, η γαλλική, η αγγλική, η ρώσικη), που ο κόμης τις διαβάζει όλες στο πρωτότυπο … Ο άνθρωπος αυτός εκπροσωπεί μια εποχή που, σε τέτοια μορφή, έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί».