هونەری بەسوود
ئایا هونەر دەتوانێت چ رۆلێک لە سیاسەتدا بگێڕێت؟

Florian Malzacher
Florian Malzacher | Foto: Robin Junicke

لە پڕێک ئەو بانگاشە چیڕ و لاملە بۆ جۆرە هونەرێک هاتۆتە ئارا، کە گوایە سوود بەخشە، بانگاشەیەک کە ئیلتیزامی ڕاستەوخۆ دەخاتە پاڵ چالاکی هونەر بۆ دەستتێوارەدانی لە سیاسەت و لە ئابووریدا و پێی وایە کە ئەوە ئەوەش شتێکی باشە.
 

بێگومان ئەوە شەڕفرۆشتنێکە بە هونەر: دوای سەدان ساڵ خەبات بۆ ئازادی و سەربەخۆبوونی هونەر، دوای دەها ساڵ فێربوونی ئەوەی، کە گرنگترینی سیما و لایەنی چۆنایەتی هونەر ئەوەیە کە هونەر ماناکانی هەمەلایەن فراوان و  نابەرجەستەن، دوای چەندین ساڵ دووبارەکردنەوە و جەختکتردن لەسەر ئەوەی، کە هونەر پرسیاران دەوروژێنێت و  هیچ وەڵامێک ناداتەوە، ئەوجا لە پڕێک  ئەو بانگاشە چیڕ و سەختگیرە بۆ هونەرێک، کە گوایە سوود بەخشە، هاتۆتە ئارا، بانگاشەیەک بۆ  ئیلتیزامێکی ڕاستەوخۆی چالاکبوونی هونەر، لە دەستتێوارەدانی لە سیاسەتی واقیعی کۆمەڵگاکانمان و  هەروەهاش لە ئابووریدا.
ئەو بانگاشەیە شتێکی نوێ نیە، پێشتریش هەر هەبووە: بۆ نموونە لایەنگرانی بەرهەمنیستی (پرۆدوکتڤیستان)، بە پێچەوانەی بۆچوون  و مەرجەکانی ناوم گابۆس، کە لە روسیای دوای شۆڕشدا باوەڕیان وابوو، هونەر تەنها هەڵگری ئەرکە نابەرجەستەییەکانیانە، کەچی هەندێ هونەرمەندی وەک ئەلێکسی گان، ئەلێکسەندەر رۆچینکۆ و ب ڤارڤارا ستێپانۆڤا، داخوازی ئەوەیان دەکرد، کە پێویستە هونەر رۆلێکی سوودبەخش و کردەیی بگەیەنێتە کۆمەڵگا. تەواو پەنجا ساڵ دواتریش، لە ساڵی ١٩٧٣ یوسف بەیوس هەڵسا بە ئاوەلاکردنی زانکۆ ئازادە نێونەتەوەییەکەی خۆی (FIU) ڕایگەیاند: "بوون بە مامۆستا یان "مامۆستایی کردن"  لای من گەورەترین کاری هونەرییە!"
بە جەخت و خەستیێکی نوێوە لە نەوەدەکانەوە بانگاشە و  نەخشەی هونەرێکی مولتەزیم  بە کۆمەڵگا بەرەو پێشەوە هاتووە و پتر پەرەی سەندووە.وابەستەتیی و مولتەزیم بوونی هونەر بووەتە خۆشەویسترین بابەتی ناو جیهانی هونەر. چونکە دەبینین لە هەموو دیزەیەک هونەرمەندان بوونەتە کەوچک، بە شێوەیەک لە هەمووو شوێنێک هونەرمەندان لە کەسە یەکەمینەکانی ئامادەبووانن، جا گرنگ نیە ئەو شوێنە کێندەرە: مەیدانی تەحریر، زوکۆتی،  تەقسیم،  یان لە مەیدانی پێش کۆشکی کرێمل، لە یابان دوای فوکوشیما، لە ناو چەقی تەلارسازیی بەرازیلیا یان لە ژێر چاوەدێری هۆنگ کۆنگ، ئەوە گرنگ نیە،   بەڵام هەمیشە پرسیارێکش خۆی دەهێنێتە پێشەوە: ئایا هونەر دەتوانێت چ رۆلێک لە سیاسەتدا ببینێت؟

لە دژی تێگەیشتنی سیاسیی هاودەردی (هۆموێپاتی)

وا دەردەکەوێت ئێمە گەواهیدەرانی گۆڕانی جۆرایەتی بین لە نێوانی هونەر و سیاسەتدا. لە نەوەکانی پێش ئێمەدا فەیلەسوفەکان بیردۆزەکانی خۆیان لە کارنەخشەی تایبەتی خۆیان و لە تاقیکردنەوە و چالاکی زۆر ڕۆشن و دیار و ئەزموونی ڕیشەیی سیاسیی خۆیاندا دادەڕشت، بۆ نموونە گرووپە چەپەکانی فرانکفورت و ئیتالیا لە ساڵانی حەفتا و لە دوای ئەوانیش لە نەوەتەکان بە دواوەش، بەر لەهەمووان نەوەیەک لە فەیلەسوفان، لە هونەرمەندان و  نوێنەران بە دوایانەوە هاتن، بەڵام لە ڕاستیدا هەرچەندە ئەوان بەردەوامییان بەو بیر و بۆچوونە دا، بەڵام ئەوان زۆربەی جاران خۆیان وابەستەی باری واقیعی ئێستایی خۆیان نەدەکرد.
  بەو شێوەیە ئێمە لەوە ڕاهاتین،  کە لە ڕوانگەی سیاسەتەوە ناو لە نەخشەکان، تیۆرییە رۆشنبیرییەکان، کارە هونەرییەکان بێنین، ئەگەریش ئەوانە دوور لەو تیۆریانە بناغەکانی خۆیان دانابێت، ئەو تیۆرییانەی کە خۆیان بە پالنەری دیاری سایسیی  هاتوونەتە ئارا و هەڵچوون.   ئەمە ئەندێشەیەکی  زۆر  هاودەردە لەگەڵ  سیاسەت، کە بە شێوازێکی هەمەلایەن، بووە بە ڕێبازی وتارە کەلتوورییە هاوچەرخەکان. بەردەوامی هۆشیاربوونەوەی سەرنجەکان لەبارەی لێکدانەوە ئالۆزی و ئاوێتەییەکانی چەمکەکانی وەک ڕاستییی، واقیعیەت، یان خودی سیاسەت، وتارەکانی بەشێکی زۆری چینەکانی ناوەڕاستیان لێ ڕووبەڕووی مانۆری ناو کۆڵانێکی دەربەست کردین.  ئێمە یان هەمووان زۆر ئاسان و سووک دەکەین، یان زۆر ئالۆز و پێچپێچیان دەکەین،  زۆر سیمای پۆپولیستییان پێ دەبەخشین، یان  خۆمان دەیانخزێنینە ناو کەڵووە بەرزەکانی کۆمەڵگا و  ئاوایینشینەکان. باوەش بۆ زۆریان  دەکەینەوە،  یان زۆریان دەخەینە دەرەوەی بازنەی خۆمان. ئێمە گەیشتووینەتە خاڵێک. کە تێیدا بوونی هۆشیاریێکی پێویست،  لەبارەی ئەوەی کە هەموو شتەکان ئەگەری و ڕێژەیین، وەک بیانووێک بۆ ڕێژەیێکی ڕۆشنبیریی بەکاردەهێنین.
پەرەسەندنی ئاتاجی و داخوازی بۆ هونەرێکی مولتەزیمی بەشداربوو،  لە دەسستتێوەردان و چالاکییە کۆمەڵایەتیەکان،  بۆ هونەرێک، کە زۆر ڕاستەوخۆ و  بە کردار خۆیان تێکەڵ دەکات، بریتییە لە کاردانەوەیەکیش بۆ ئەم رێژەدارییە ڕۆشنبیرییە. تانیا بروگوێرا، یەکێک لە خانمە سەرەکییە ڕەخنەگرەکانی ئەم بزووتنەوەیە، لە دێباجەی نووسینەکەیدا بە ناوی هونەری بەسوود " Useful Art "  دەڵێت:
"زۆر لە مێژە، ئێمە ئاماژەکانی چارەی شۆڕشی فەرەنسامان بە مانای بە دێمۆکراتیزەکردنی هونەر لێکداوەتەوە.  پێویست نیە ئێمە بچینە ناو لۆڤەر و قەلاکان، با بچینە ناو ماڵەکانی هاونیشتمانییان، ناو ژیانی خەڵک، هونەری بەسوود لەو شوێنانە هەیە."

ئایا ئەوە هێشتان هونەرە؟

شتیکی سەیر نیە، کە ئەو جۆرە داخوازییانە یەکسەر ئەو پرسە دێرینەمان دێنێتەوە بەردەم، کە یاوەری هەموو پێشینەکانی ئێمەی کردووە و  تا ڕادەیەکی زۆر وتاری ئێستێتیکی سەدەی ٢٠ی پێناسە کردووە: ئایا ئەوە هێشتانیش هەر  هونەرە؟
بەڵام دووبارەکردنەوەی ئەو پرسیارە، وەک زۆربەی وەڵامە دراوەکانی ئەو پرسیارە، بێ سوودە. هونەرێکی کرداری بەسوود و مولتەزیم  و  چالاک و بەشداربووی کۆمەڵایەتی زۆربەی جاران لەسەر بنچینەی ستراتیجییە هونەرییەکانی ساڵێ ١٩٦٠ بناغەیان بەستووە: نواندن و هونەری نەخشەیی بۆ نموونە زۆربەی جاران تیشکۆکانی خۆیان خستۆتە سەر  بارودۆخی هەنووکەیی بۆ ئەوەی واقیعیەت بهێننە ئارا، لەجیاتی پێشاندانی واقیعیەت.
ئەوان جەختیان لەسەر وابەستەییە کۆمەڵایەتییەکانی هونەر کردووە،  پرسیاریان لە بارەی دەستەی دانەران  و تاکەکاکن کردووە و بەمەش ڕەخنەیان لە لۆجیکی سیستەمی سەرمایەداری گردووە.  بیری بەشداربوون و دەستتێوەردان (تدخل)  تێگەیشتنی جەماوەری تووشی توندڕۆیی کرد و جیاوازی زۆر ناسک و هەندێ جار زۆر بە خراپتێگەیشتنی لە نێوانی بەشداری ویستی ئازاد و نائازاد سەر لەنوێ پێناسە کردەوە.
بێگومان بانگاشەی سوودمەندێتی هونەر  شتێکی خالی لە کێشە نیە/  بەڵام هاوئاواز دەوەستێت لەگەڵ بەئامرازکردنی سۆسیالدێمۆکراتیی هونەر وەک کارێکی کۆمەڵایەتی یان وەک ستراتیجیێکی ئارامکەرەوە.  بەڵام ئەو ترسەیە، کە بەرگری چۆنایەتیی هونەر  کەمتر لە خۆی دەبینێت و هەڵیدەسەنگێنێت. کاریگەرترین نموونەکانی هونەری مولتەزیم لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە زۆر دوورن لەوەی،  کە بە ئاماژە هێماییەکانی ڕوخسار ئاسوودە ببن. بزووتنەوەکەی تانیا بروگوێراس "بزووتنەوەی پەنابەرانی نێونەتەوەیی"  پەرەی سەند  و بوو بە پارتێکی سیاسی و  ڕێکخراوێکی شێوە نەقابەیی بۆ پەنابەرانی نایاسایی لە کوین/نیۆیۆرک.
ڕێکخراوە هونەری و سیاسییەکەی یۆناس ستال (لوتکەی نوێی جیهانیی) " New World Summit" فەزای سیاسیی ئالتەرناتیڤ بۆ ڕێکخراوەکان دێنێتە ئارا، ئەوانەی دەکەونە دەرەوەی بازنەی وتاری دێمۆکراتی و دەولەتی قانوون.  سەنتەری بەرلین بۆ جوانییەکانی سیاسەت کە ئیلهامی لە چالاکوانەکانی نیۆیۆرک (Yes Men) وەرگرتووە،  بە ڕێگای کەمپینگە مێدیاییەکانی بابەتە فەرامۆشکراوەکان دەهێنێتەوە ناو  مانشێتی لاپەڕەی رۆژنامەکان  و   ڕق  و کینەی سیاسەتمەدارەکانیش هەڵدەستێنیت.
گروپەی هونەری ڤین (WochenKlausur) هەمیشە ڕیگای نوێ دەدۆزێتەوە،  گۆڕێنی پارە و بایەخدانەکانی ناو بازاڕی هونەر بۆ پرۆژەی کۆمەڵایەتی.
(Santiago Sierra) یان (Artur Żmijewski) هەمیشە بە شێوازێکی شێوێنەر دەست لە برینەکان وەردەدەن، ئەو برینانەی کە ئێمە حەز دەکەین فەرامۆشیان بکەین و ساڕێژ ببن، لە کاتێکدا (Paweł Althamer) یان (Christoph Schlingensief) کۆچکردوو بەردەوام هەوڵی ئەوە دەدەن،  ببن بە بەشێک لە پرۆسەی ئالۆزی چارەسازی.
ئەو جۆرە کارانە هیچ وەڵامێکی سادەمان پێشکەش ناکەن، کارەکان ئاسان ناکەن. سوودیان هەیە، بەڵام نەک بە ئیلتزامی ڕاستەوخۆ، تەنانەت ئەو کاتەش کە بە لێزانی و بە گەنگەشەکردن ڕەخنە لە باری سەرمایەداری دەگرن.  کارەکانیان لە یەککاتدا هەم هیمایی و هەمیش کۆنکرێتین.  هەروەها ئەوان گرانایی هەمە مانایی و نادیاری ماناکانی کارەهونەرییەکان  دەخەنە سەر ژیانی تایبەتیمان.
بە شێوازی زۆر جیاواز هێل بە ژێر هەموو بانگەوازەکانی تانیا بروگوێراس دادەهێنن:
"پێویستە ئێمە جوڕنەمیزەکان (Duchamps Urinal) ببەینەوە تەوالێت، بۆ ئەوەی بتوانیین دووبارە سوودی لێ ببینین."