Snelle toegang:

Direct naar inhoud gaan (Alt 1)Direct naar secundaire navigatie gaan (Alt 3)Direct naar hoofdnavigatie gaan (Alt 2)

“Freiraum Festival”
Vrijheid in tijden van corona

Verschillende reflecties, b.v. vrijheid van meningsuiting, mening en kunst; respect voor aarde, mensen en verscheidenheid
Foto (detail): © Goethe-Institut 2020

Bioloog en filosoof Andreas Weber neemt deel aan het “Freiraum Festival”. Dat festival, georganiseerd door het Goethe-Institut, buigt zich over de vraag hoeveel vrijheid individuen kunnen hebben in een samenleving waar het coronavirus het leven bepaalt.

Von Andreas Weber

Er is geen tijd om te filosoferen wanneer de werkelijkheid de theorie inhaalt. Wat een biopolitieke crisis precies is, beginnen de mensen op deze aardbol pas in deze maanden te beseffen, want nu worden we echt met zo’n crisis geconfronteerd. De vragen die het (door het Goethe-Institut georganiseerde) “Freiraum Festival” stelde, waren voor alle deelnemers heel persoonlijk en concreet: Met wie mag ik nog afspreken? Wie mag ik bezoeken? Waar kan ik zonder mondmasker heen? Hoe is het in Europa met de vrijheid gesteld, vooral nu, in tijden van Covid-19?

Het virus en de vrijheid

Bij heel wat progressieve mensen trekt de pandemie een flinke streep door hun politieke agenda. Wie zich inzette voor gelijkheid of de redding van het klimaat wordt nu opnieuw geconfronteerd met strengere sociale beperkingen. De gevolgen van corona overschaduwen alle andere wantoestanden. Maar dat het virus ons van de belangrijkste thema’s van deze tijd afleidt, is een misvatting. Eigenlijk is het tegendeel waar. Het maakt dat we ongelofelijk focussen op onze dringendste problemen.

Door corona komen dingen aan bod waarover men ondanks talloze mobilisaties altijd is blijven zwijgen. Het virus gaat om vrijheid, een onderwerp waar onze samenlevingen veel aandacht aan besteden, maar deze keer is het geen theorie, wel iets wat effectief gebeurt en de hele wereld raakt. Door corona vragen we ons af hoeveel vrijheid individuen in een samenleving kunnen hebben en hoeveel vrijheid ze mogen hebben. Corona doet die vraag rijzen, het virus maakt deel uit van ons leven en stelt die vraag niet in discussies, maar door de feiten die het ons voorhoudt. Dat wordt het duidelijkst wanneer we beseffen dat een ernstig zieke Covid-patiënt, die zuurstof toegediend moet krijgen om in leven te blijven, precies hetzelfde zegt als George Floyd in 2020, Eric Garner in 2014 en tal van andere Afro-Amerikanen die agenten in de VS met een wurggreep om het leven hebben gebracht: “I can’t breathe.”

Biopolitiek tijdens de ontbijt-tv

Vroeger was biopolitiek een nichethema, maar door corona heeft het zich ontpopt tot een hoofdonderwerp op de ontbijt-tv. Ook de klimaatverandering en andere ecologische rampen sluipen de samenleving binnen. De crisis is niet langer een idee van een kritische minderheid, ze is uitgegroeid tot een monster dat zijn klauwen uitstrekt naar het dagelijkse leven. Discussies kunnen alleen nog gaan over hoe we actie moeten ondernemen. Als we vragen hoe het in Europa met de vrijheid is gesteld, vragen we nu hoe we dit kunnen overleven. Of we kunnen ademen, of wij – de leden van de samenleving, maar ook alle wezens met wie wij op deze planeet onze adem delen – genoeg vrijheid hebben om te bestaan, is het politieke thema dat nu aan de orde is.

Franco “Bifo” Berardi, de invloedrijke marxistische filosoof uit Bologna die in Parijs lang heeft samengewerkt met Félix Guattari, een boezemvriend van Deleuze, was behoorlijk vooruitziend toen hij zijn jongste boek uit 2019 de titel “Breathing” meegaf. Nu is dat een sleutelbegrip in een wereld waarin samenleven heel fysiek en concreet een kwestie is van met wie we onze adem delen. Dit is het punt – hoe onmogelijk het ook lijkt – waar de Covid-patiënt Trump en zijn slachtoffers elkaar ontmoeten. En waar wij mensen alle levende wezens, ja zelfs de atmosfeer, de oceanen en de geologie treffen: ademen – het omzetten van CO2 in zuurstof – is het stofwisselingsproces waardoor alle leven met elkaar verbonden is en onlosmakelijk op elkaar is aangewezen.

Corona belichaamt de crisis van de wederkerigheid

Corona laat zien wat er gebeurt wanneer degenen die het in de wereldwijde samenleving voor het zeggen hebben anderen vrijheid weigeren. Daarom kunnen we stellen: corona belichaamt de crisis van de wederkerigheid. Het virus is van een dier op de mens overgesprongen omdat de mens andere levende wezens, net zoals wij medespelers in de gezamenlijke ademruimte binnen de atmosfeer, geen vrijheid gunnen. Corona is een ecologische ramp die voortvloeit uit de weigering van de mens om niet-menselijke deelnemers aan het leven de kans te geven voldoende lucht te krijgen, zodat ze niet stikken. “I can’t breathe” is al lang de stille kreet van de biosfeer, die nu, door corona, op onze lippen is af te lezen.

Dat bewijst dat het zowel bij de politieke als bij de ecologische crisis om hetzelfde probleem gaat: relaties die ineenstorten. Ecologische rampen zoals corona zijn het gevolg van de weigering van de mens om niet-menselijke wezens als gelijkwaardig te behandelen en hen volgens de principes van wederkerigheid te behandelen. Een sociale hervorming van de samenleving lijkt dan ook onmogelijk zonder de emancipatie van niet-mensen tot gelijkwaardige deelnemers. Om dat te realiseren moeten zowel politiek als ecologie onvoorwaardelijke wederkerigheid in de praktijk brengen. Die wederkerigheid is niets anders dan elkaar de ruimte geven om te ademen – in een gemeenschappelijke atmosfeer waarin alle levende wezens door de stofwisseling een plaats hebben.

Het virus als scherprechter van het antropoceen

Corona is niet toe te schrijven aan een of andere politieke lijn, het is een beschavingsprobleem, namelijk hoe bouw je eerlijke relaties op. De ecologisch-politieke ramp brengt aan het licht hoe veel onzichtbaren (de volledige niet-menselijke biosfeer) tot slaven zijn gemaakt zodat de mens zijn uitbreidingsdrang kan bevredigen. Die slaven roeren zich nu en ontketenen een revolutie van de niet-menselijke anderen. Het virus is de scherprechter van het antropoceen – zonder zich daar bewust van te zijn, maar het weet wel van aanpakken.

Het is opmerkelijk hoe begin maart het gemeenschapsdenken opeens opdook. Dat was namelijk bij veel mensen de eerste reactie toen de epidemie exponentieel om zich heen greep: ze beperkten hun bewegingsvrijheid, om zichzelf maar ook de gemeenschap, het collectief, te beschermen. Veel mensen hadden er heel lang de ogen voor gesloten, maar opeens trad het thema “vrijheid door wederkerigheid” wereldwijd en helemaal uit zichzelf op de voorgrond. En het werd gauw duidelijk dat sommigen (tijdens Zoom-gesprekken op de sofa in hun stijlvol gerenoveerde pand) zich die ruimhartigheid ook op lange termijn kunnen veroorloven, maar anderen niet, die gaan nog liever dood.

Corona mikt dus, zonder het te plannen en zonder te preken, op de terugkeer van wederkerigheid. Het mikt op een bijsturing van het “semiokapitalisme” (Berardi), waarbij we de abstracte semiosen waar alle mensen van bezeten zijn, zoals algoritmes, data en efficiëntie, boven concrete dingen plaatsen zoals gevoelens, ervaringen, poëzie en relaties. Maar corona is concreet, zo concreet dat het geen woorden nodig heeft. Het plaatst relaties centraal, diegene die rechtstreeks met mij te maken hebben, die mijn bestaan bepalen, die mijn leven zijn. Het virus legt de vinger op het feit dat alles wat wij van de wereld en van elkaar verwachten en daarmee doen, berust op het feit of we relaties kunnen blijven onderhouden.

Waar ik ben, kun jij niet zijn

Het kapitalisme is de georganiseerde en gesystematiseerde afwijzing van relaties. De theoretische kiem van dat systeem is de foutieve aanname dat je alleen succesvol kunt zijn als je relaties afbreekt, anderen uit de weg duwt. De vrijheid van het kapitalisme is exclusief: waar ik ben, kun jij niet zijn. De vrijheid van het leven daarentegen omarmt iedereen: ze is gebaseerd op radicaal delen. Het bijzondere is dat die les niet is ontsproten aan onze manier van denken of onze moraal. Het is de ecologie die ons die les leert, de ecologie die tot rechter is uitgegroeid.

Top