Snelle toegang:

Direct naar inhoud gaan (Alt 1) Direct naar hoofdnavigatie gaan (Alt 2)

Kinder- en jeugdliteratuur
Anders dan de rest

Illustratie: Twee meisjes met een donkere huidskleur kijken vanaf het balkon van een flatgebouw uit op de straat.
De Duitstalige prentenboekenmarkt weet zich nog steeds niet goed raad met hoofdpersonen met een donkere huidskleur. Een manier om meer diversiteit te bereiken is het publiceren van vertalingen. | Foto (uitsnede): © Baobab Books

Kinderboeken beïnvloeden het wereldbeeld waarmee we opgroeien. Daarom werd er bij uitgevers de afgelopen jaren steeds meer op aangedrongen om kinderboeken te publiceren die de sociale en culturele diversiteit weerspiegelen. Dit lukt echter nog maar in enkele gevallen.
 

Von Sonja Matheson

Migratie, integratie, identiteit en diversiteit zijn tegenwoordig veelbesproken thema’s in politieke en maatschappelijke debatten. Daarbij is ook de kinderliteratuur steeds meer in de publieke belangstelling komen te staan: als het om culturele diversiteit gaat, zijn kinderboeken zowel een spiegel van de samenleving als een medium waarop de samenleving haar waarden projecteert. In 2013 ontbrandde bijvoorbeeld een publiek debat over de vraag of woorden met racistische of seksistische connotaties in herdrukken van klassiekers uit de kinderliteratuur moeten worden aangepast. In de nieuwe uitgave van Pipi Langkous in Taka-Tukaland bijvoorbeeld is de n****koning de koning van de Zuidzeeën geworden. ‚Racisme!‘, was de reactie van sommigen. ‚Censuur!‘, vonden anderen. 


Deze discussie is niet helemaal nieuw: al in de jaren zeventig rees de vraag vanuit welk perspectief mensen uit verschillende culturen moeten worden beschreven; hoeveel ruimte en welke plaats de ander, of het andere, moet krijgen. Voor de kinderen die in de jaren zestig en zeventig opgroeiden, nam ‚het vreemde‘ de vorm aan van dikke n****-koningen die verslagen moesten worden, witte avonturiers die in Afrika geestelijk minderbedeelde mensen ontmoetten en Zwarte weeskinderen die per pakketpost naar Europa werden gestuurd.

In de loop der jaren veranderde dit: sociale conflicten en xenofobie, maar ook de leefomstandigheden van minderheden waren thema’s die in boeken aan de orde kwamen. Maar wat niet veranderde: op enkele uitzonderingen na waren het nog steeds witte Europeanen of Amerikanen die schreven over Indiase wezen, de geschiedenis van Afrika of het leven in Noord-Amerikaanse indianenreservaten.
 

diversiteit en sensitiviteit

Dertig jaar later zijn de thema’s identiteit en diversiteit weer actueler dan ooit tevoren. In 2015 kwamen er honderdduizenden migranten naar Europa. In de kinderliteratuur verschenen al snel de eerste boeken met schrijnende verhalen over de ervaringen van vluchtelingen. Sommige werken waren van hoog niveau en toonden een grote betrokkenheid bij het onderwerp. Uit veel andere boeken bleek daarentegen hoe moeilijk het is om over de ‚anderen‘ te schrijven zonder te vervallen in stereotypen, toeschrijvingen en simplificaties. 



Sindsdien is ‚diversiteit‘ de mantra van de kinderboekenmarkt geworden. De druk op uitgevers om – niet nader gedefinieerde – diversiteit in hun programma op te nemen, wordt steeds groter. Ze doen steeds vaker een beroep op zogenaamde sensitivity readers, die teksten controleren op racistische, kolonialistische, discriminerende of marginaliserende taal en connotaties. Het blijft echter de vraag of dat voldoende is.
Zo laat een studie van de British Arts Council uit 2018 zien dat de Angelsaksische kinderboekenmarkt nauwelijks een afspiegeling is van de diversiteit in de samenleving. Er zijn geen vergelijkbare cijfers voor de Duitstalige kinderboekenmarkt, maar ook daar bestaat duidelijk een gebrek aan representatie. De prentenboekenmarkt weet zich nog steeds geen raad met hoofdpersonen met een donkere huidskleur. Bij grotere uitgeverijen zijn authentieke stemmen en beelden uit andere culturen ook vandaag de dag nog maar zelden te vinden. 
 

Stemmen uit andere culturen

Een positief aspect van de Duitse boekenmarkt is het hoge aandeel vertaalde boeken, in 2017 ongeveer 20 procent van alle nieuwe publicaties in het segment kinderboeken. Een vertaling op zich garandeert nog geen diversiteit, maar literatuur uit een ander taal- of cultuurgebied draagt wel onlosmakelijk het ‚andere‘ in zich. 

Daarnaast zijn er enkele kleine uitgeverijen die al vele jaren culturele diversiteit in kinderliteratuur nastreven, zoals Baobab Books, Edition Orient en Edition Bracklo. Het Zwitserse Baobab Books publiceert kinder- en jeugdboeken uit de hele wereld in Duitse vertaling. Edition Orient brengt moderne oosterse literatuur op de Duitse boekenmarkt en Edition Bracklo is gespecialiseerd in multiculturele kinderboeken. Op het gebied van de graphic novel zijn Reprodukt en Avant belangrijke uitgevers. 

Maar als we willen dat kinderen en jongeren een diverse en leefbare wereld in boeken aantreffen, moet er meer gebeuren dan alleen een beroep op uitgevers om diversiteit te omarmen. We hebben schrijvers, vertalers, boekhandelaren, leerkrachten, recensenten en lezers nodig die bereid zijn om onbekend terrein te betreden. Bijzonder hoopgevend is dan ook de lancering van initiatieven om meer bekendheid te geven aan kinderboeken die de diversiteit belichten en ‚andere‘ perspectieven bieden. Een voorbeeld hiervan is het ‚KIMI-Siegel‘: een keurmerk dat in 2019 is ingevoerd voor nieuwe kinderboeken zonder stereotypen of discriminerend taalgebruik. Een ander voorbeeld is het project ‚Welcome to my library – Vielfalt und Mehrsprachigkeit in Bibo und Kita‘ in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt, dat partnerschappen met migrantenorganisaties opbouwt om bibliotheken en kinderdagverblijven intercultureel toegankelijk te maken.
 
 

Top