Snelle toegang:
Direct naar inhoud gaan (Alt 1)Direct naar secundaire navigatie gaan (Alt 3)Direct naar hoofdnavigatie gaan (Alt 2)

Op zoek naar sporen van de Berlijnse muur
Van herinnering tot herbestemming

De Berlijnse muur
De Berlijnse muur | © Marine Leduc

Op 9 november 1989 valt de Berlijnse muur. Dertig jaar later zijn er nog maar een paar stukken van over, vaak door graffitispuiters en kunstenaars gebruikt als ondergrond, zoals bij de East Side Gallery of in het Mauerpark. Maar hoewel de scheiding fysiek niet meer aanwezig is, wordt de stad nog steeds getekend door een soort onzichtbare muur.
 

Von Marine Leduc

In november 2014, september 2015 en mei 2018 zijn we op zoek gegaan naar sporen van de muur en hebben we verschillende facetten van de stad ontdekt. Want juist daar waar de muur liep is de stad veranderd: de moderne wijk Potsdamer Platz ontstond in een niemandsland; bolwerken van de tegencultuur  in het Hinterland langs de East Side Gallery of bij het Mauerpark moesten wijken voor vastgoedprojecten, terwijl op andere plekken nog steeds verlaten gebouwen worden gekraakt en publieke tuinen aangelegd.
De muur zelf is in gevaar: investeerders willen hem neerhalen en zijn daar al mee begonnen. In maart 2013 werd een stuk van de East Side Gallery gesloopt voor de bouw van een luxueus appartementencomplex. De vele heftige protesten tegen die projecten getuigen van de symbolische kracht van de muur en van de kloof tussen degenen die het verleden, de ‘muur van de schande’ willen uitwissen en er moderne flats voor in de plaats willen bouwen, en degenen die hem als herinnering aan een pijnlijk verleden willen behouden, verfraaid door kunstenaars en als getuige van het alternatieve Berlijn van de afgelopen dertig jaar.
 

De ‚mur van der herinnering‘, die niet vergeten mag worden

  • Platz des 9. November 1989, Bornholmer Straße © Marine Leduc
    Platz des 9. November 1989, Bornholmer Str.

    Op het plein worden de eerste foto’s van de ontmoeting tussen Oost- en West-Berlijners tentoongesteld. Daarachter staat nog een stuk van de muur. Precies op deze plek gingen de eerste Oost-Berlijners naar het Westen. Op de avond van 9 november kondigde Günter Schabowski, lid van het Centraal Comité van de SED, op de televisie aan dat het per direct mogelijk was naar het Westen te gaan. Even later stroomden duizenden Oost-Berlijners naar de verschillende grensovergangen. De grenspost Bornholmer Straße was de eerste die tegen 22.30 uur de slagboom opende.
  • Gedenkplaats van de Muur © Marine Leduc
    Gedenkplaats van de Muur

    Eva Söderman, persvoorlichtster van de Gedenkplaats van de Berlijnse Muur, vertelde in 2014 dat de Berlijners de ‘muur van de schande’ zo snel mogelijk wilden vernietigen. Zelfs de oprichting van de gedenkplaats heeft vijftien jaar geduurd. Nog steeds zouden veel mensen het liefst alle sporen van de muur voorgoed wissen; de verfraaiing door kunstenaars bij de East Side Gallery is hun helemaal een doorn in het oog. ‘Bij de herdenking na 25 jaar is gebleken hoe sterk het onderwerp nog leeft onder de Berlijners,’ aldus Södermann, ‘daarom is het belangrijk om wat er nog over is van de muur te bewaren, zodat de toekomstige generaties kunnen begrijpen wat er is gebeurd.’
  • Gedenkplaats van de Muur © Marine Leduc
    Gedenkplaats van de Muur

    De muur niet vergeten houdt ook in de mensen niet vergeten die bij een vluchtpoging om het leven kwamen. De gedenkplaats houdt de herinnering aan hen in leven, evenals de witte kruisen op verschillende plekken langs de oude grens.
  • Potsdamer Platz © Marine Leduc
    Potsdamer Platz

    Nog een klein stukje muur als getuige van hoe het er hier vroeger uitzag, voordat er een winkelcentrum verrees. De Potsdamer Platz was het grootste niemandsland van de opgedeelde stad.

De ‚muur als litteken‘, die de stad kenmerkt

  • Brandenburger Tor © Marine Leduc
    Brandenburger Tor

    Zowel in het stedelijk landschap als in de harten van veel inwoners heeft de muur subtiele, zichtbare of onzichtbare sporen achtergelaten. Een voorbeeld zijn de Oost-Berlijnse voetgangerslichten met de beroemde Ampelmann, die in het begin van deze eeuw ook in enkele straten in het Westen verschenen. Voor veel Berlijners is er altijd nog een mentaliteitsverschil tussen de Oost- en de West-Berlijners. Zoals een voorbijganger het zei: ‘Vaak moeten de muren in ons hoofden nog vallen.’
  • Park auf dem Nordbahnhof © Marine Leduc
    Nordbahnhof Park

    De muur was meer dan 155 kilometer lang. Het voormalige Hinterland, de brede strook niemandsland tussen de twee parallelle scheidingsmuren, blijft daarom langs het hele traject zichtbaar. Er werden wandelpaden en plantsoenen aangelegd.
  • Verlassene Bahngleise, Park auf dem Nordbahnhof © Marine Leduc
    Verlaten treinsporen, Park auf dem Nordbahnhof

    Een oude brug getuigt nog van de deling. De Nordbahnhof, een paar honderd meter verderop was een van de spookstations tussen Oost en West.
  • Kieler Brücke © Marine Leduc
    Kieler Brücke

    Een nog zichtbaar stuk niemandsland langs een kanaal.

De commerciËle muur‘, die toeristen aantrekt

  • Checkpoint Charlie © Marine Leduc
    Checkpoint Charlie

    De muur trekt toeristen aan en daar wordt munt uit geslagen: horden bezoekers laten zich voor een paar euro met een nep-Amerikaanse soldaat fotograferen, vooral bij Checkpoint Charlie. Die grenspost groeide uit tot een symbool, omdat daar de beide ‘groten’ van de Koude Oorlog, de Amerikanen en de Russen, tegenover elkaar stonden.
  • Ein Stück Mauer zu verkaufen © Marine Leduc
    Een stukje muur te koop

    Bij veel toeristische trekpleisters in de stad kun je een ‘stukje van de muur’ kopen, niet zelden nep.
  • East Side Gallery, Mühlenstraße © Marine Leduc
    East Side Gallery, Mühlenstraße

    Souvenirwinkeltjes bij de East Side Gallery, een meer dan 1,3 kilometer lang, door kunstenaars beschilderd stuk muur. Het is een van de grootste trekpleisters van de stad.

De ‚afgebroken muur‘, die investeerders aantrekt

  • Luxueus appartementencomplext, East Side Gallery © Marine Leduc
    Luxueus appartementencomplex, East Side Gallery

    Stukken van het niemandsland dat eigendom van de stad was, zijn aan investeerders verkocht voor de bouw van kantoren en luxewoningen. Andere gebieden die bij het voormalige Hinterland hoorden, zijn omheind, maar liggen tot geluk van flora en fauna nog braak. Sommige nieuwbouwprojecten zijn stil komen te liggen als gevolg van protest van de buren. Het grootste vastgoedproject, Mediaspree genaamd, behelst de complete herinrichting van de oever van de Spree, die door de stad stroomt. Grote bedrijven als Mercedes, maar ook winkelcentra hebben zich daar gevestigd, ten koste van de symbolische plekken van de tegencultuur. Hier verrees in 2014 tussen de muur en de Spree een luxueus appartementengebouw, waarvoor een deel van de East Side Gallery moest wijken.
  • Project Mediaspree, East Side Gallery © Marine Leduc
    Project Mediaspree, East Side Gallery

    In 2018 is het landschap ondanks protesten van omwonenden fundamenteel veranderd: bouwputten schieten als paddenstoelen uit de grond. Het luxueuze appartementengebouw linksachter is voltooid.
  • EnergieForum, East Side Gallery © Marine Leduc
    EnergieForum, East Side Gallery

    Dit kantoorgebouw heeft een doorgang naar de rivier, wat een voorwaarde was voor het project Mediaspree. Helaas hebben enkele projecten, zoals het appartementencomplex, zich daar niet aan gehouden en de toegang tot de Spree helemaal afgesloten.
  • Bouwprojecten langs het Mauerpark © Marine Leduc
    Bouwprojecten langs het Mauerpark

    Het Mauerpark behoorde vroeger tot het Hinterland, dat de wijk Prenzlauer Berg doormidden deelde. Nadat de omwonenden er een park van maakten, werd het een symbool van de hereniging tussen Oost en West. Stukken ervan zijn verkocht voor de bouw van luxewoningen.

De ‚muur van de Berlijners‘, die de omwonenden zich hebben toegeËigend

  • Een weekend in het Mauerpark © Marine Leduc
    Een weekend in het Mauerpark

  • Een stuk muur in het Mauerpark © Marine Leduc
    Een stuk muur in het Mauerpark

    Line, Zwitserse graffitikunstenares, 2014. Dit stuk muur wordt door plaatselijke spuiters gebruikt en laat zien hoe de Berlijners hun stad en hun geschiedenis zich eigen hebben gemaakt.
  • Huis van Osman Kalin, Mariannenplatz © Marine Leduc
    Huis van Osman Kalin, Mariannenplatz

    Het bouwsel van de Turkse tuinder Osman Kalin. Vlak voor de val van de muur legde hij pal naast de muur een moestuin aan en begon hij er zijn huis te bouwen.
  • Teepeeland aan de oever van de Spree © Marine Leduc
    Teepeeland aan de oever van de Spree

    Ondanks het project Mediaspree hielden enkele plekken van de tegencultuur stand en ontstonden er nieuwe. In 2014 werd er aan de rivier, op een terrein van het stadsbestuur, een illegaal tentenkamp opgericht. In 2018 ontvangt de duivenmelker Hussein ons in zijn behuizing.
Aandacht voor de  Berlijnse Muur van vandaag, gisteren en morgen vergroot het begrip van de geschiedenis van Europa en zijn conflicten, zorgt ervoor dat we de mensen die ze hebben meegemaakt niet vergeten en helpt om het heden beter begrijpen. Want de muur en de val van de muur zitten nog in de hoofden van de mensen. Meer dan door politieke verwikkelingen wordt de stad ook en vooral door de geschiedenis van de nog levende mensen gevormd.
 
© Marine Leduc
 

Top