In 1933 vlucht filosofe en politiek denker Hannah Arendt uit Duitsland en gaat naar Parijs. De acht jaar die ze hier tot aan haar emigratie naar de Verenigde Staten zal doorbrengen, hebben een doorslaggevende invloed gehad op haar leven en werk. Vreemd genoeg zijn deze Franse jaren echter door de wetenschap lange tijd genegeerd.

Door Gina Arzdorf

Als Hannah Arendt in oktober 1933 naar Parijs emigreert, is ze vastbesloten om de academische kringen waar ze tijdens haar studie in Marburg en Heidelberg in verkeerde, definitief de rug toe te keren. Al te pijnlijk was het voor de dan 27-jarige geweest om te moeten toezien hoe Martin Heidegger, de man die niet alleen haar eerste grote liefde was, maar die ook een sleutelrol vervulde in haar filosofische ontwikkeling, zich bij de nazi’s had aangesloten en in 1933 lid was geworden van de NSDAP. Nooit meer wilde ze zich met ‘intellectuele geschiedenissen bezighouden’, besloot Arendt na dit verraad. ‚Want het persoonlijke probleem was niet wat onze vijanden deden, maar wat onze vrienden deden,’ zegt ze in 1964 tegen Günter Gaus in haar allicht beroemdste interview.

Activistisch engagement

De acht jaren die Arendt in Parijs doorbrengt zijn inderdaad geen jaren van contemplatie. Gezien de razendsnel verslechterende politieke situatie en het toenemende antisemitisme in Duitsland is het voor haar niet langer een optie om zich geheel op het denken te concentreren. Voor haar staat vast: ‚Als je als Jood wordt aangevallen, moet je je als Jood verdedigen’. En dus werkt Hannah Arendt in Parijs voor diverse Joodse hulporganisaties die Joodse jongeren uit Duitsland, die in de jaren dertig zonder enig perspectief naar de Franse hoofdstad komen, voorbereiden op emigratie naar Palestina.
De wetenschap heeft lange tijd weinig belangstelling getoond voor de jaren waarin Hannah Arendt zich met dit sociale werk bezighield en voor haar tijd in Frankrijk in het algemeen. Toch zijn juist haar ervaringen tussen oktober 1933 en mei 1941 niet alleen van doorslaggevend belang geweest voor het verdere verloop van haar leven, ze vormen ook de basis voor haar in de Verenigde Staten ontstane geschriften. Haar onderzoek naar de wortels van het antisemitisme, dat de grondslag vormt van het eerste hoofdstuk van haar politieke hoofdwerk Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft , begint ze in Parijs. Bovendien ondervindt ze in Frankrijk aan den lijve wat het betekent om in onvrijheid te leven. Als de Duitse troepen in mei 1940 het land binnenmarcheren, wordt ze als ‚vijandelijke vreemdelinge‘ naar het Zuid- Franse interneringskamp Gurs gedeporteerd, waaruit ze na een maand weet te ontsnappen. Twee jaar na haar vlucht naar de Verenigde Staten herinnert ze zich in het essay We Refugees hoe de Duitse vluchtelingen, zijzelf incluis, ‚zeven jaar lang de belachelijke rol speelden van mensen die probeerden om Fransen te zijn‘, om vervolgens meteen bij het begin van de oorlog als Duitsers te worden geïnterneerd. En dat terwijl het Duitse staatsburgerschap hun allang was ontnomen.
 

Metaforisch thuis

En toch spreekt Hannah Arendt een paar maanden voor haar plotselinge dood in 1975 over ‚acht lange en toch best gelukkige jaren‘ in Frankrijk — alle tot mislukken gedoemde pogingen tot assimilatie, de onmogelijkheid om in Parijs een werkvergunning te krijgen, laat staan de Franse nationaliteit te verwerven, de precaire woonsituatie, de geldnood, de vijandigheid waarmee de Duitse immigranten door een deel van de bevolking werden bejegend en de uiteindelijke deportatie ten spijt. Wanneer ze aan het einde van haar leven verzoenlijk terugkijkt op haar Parijse tijd, dan heeft dat ongetwijfeld ook te maken met het feit dat ze in de Franse hoofdstad Heinrich Blücher leerde kennen, de Berlijnse communist met wie ze in januari 1940 in het stadhuis van het 15e arrondissement in het huwelijk treedt en met wie ze de rest van haar leven zal delen. Tot aan zijn dood noemt ze hem monsieur, refererend aan hun gezamenlijke jaren in Parijs, waar ze een metaforisch thuis vonden in de kringen van geëmigreerde Duitse Joden en communisten.
 

De Parijse linkeroever   

Het centrum van deze lotsgemeenschap waren de wijken ten zuiden van de Seine, het Quartier Latin en de buurt rond de Boulevard Montparnasse, die in de loop van de jaren dertig een toevluchtsoord werden voor steeds meer Duitse intellectuelen. Er werd gezegd dat je in 1934 in het vlak bij de Jardin du Luxembourg gelegen café Le Dôme, sinds het begin van de twintigste eeuw een populair trefpunt voor bohemiens, meer Duits dan Frans hoorde. En op het adres 10 Rue Dombasle in het zuiden van de stad werd een groot deel van de kamers bewoond door Duitsers. Tegenwoordig herinnert een plaquette aan de gevel van het huis aan een van deze huurders, Walter Benjamin. Benji was in Hannah Arendts Parijse jaren haar beste vriend met wie ze, ondanks de hachelijke omstandigheden, haar enthousiasme voor de schoonheid van de stad kon delen. Anders dan Hannah Arendt en Heinrich Blücher slaagt Benjamin er niet in de oversteek naar de Verenigde Staten te maken. Wanneer hij net over de Spaanse grens wordt aangehouden, maakt hij een einde aan zijn leven. Het manuscript van zijn laatste werk, Über den Begriff der Geschichte (Over het begrip van de geschiedenis), had hij enkele dagen eerder aan Hannah Arendt toevertrouwd, die na haar aankomst in New York in mei 1941 alles in het werk stelt om het te publiceren. Het is in de Verenigde Staten dat Hannah Arendt haar journalistieke doorbraak beleeft. Maar als ze jaren later zegt: ‚Ik heb in mijn leven nooit van een volk gehouden [...], ik hou eigenlijk alleen van mijn vrienden‘ dan zijn die woorden ongetwijfeld ook gebaseerd op de ervaringen en ontmoetingen tijdens die acht jaar in Frankrijk.