Het leven van Mann
Nobelprijswinnaar voor literatuur en ‚late‘ democraat

Thomas Mann schreef zijn hele leven lang grote literatuur. Bijna drie decennia na de publicatie van Buddenbrooks kreeg de schrijver op 10 december 1929 de Nobelprijs voor Literatuur voor zijn debuutroman.

Op 6 juni 1875 wordt Thomas Mann als op een na oudste zoon geboren in de Hanzestad. Hij groeit op met vier broers en zussen. Zijn ouders konden niet verschillender zijn: de vader, een Hanzepatriciër, vertegenwoordigt het burgerlijke Lübeck. Als koopman leidt hij succesvol het familiebedrijf, is consul en uiteindelijk senator. De moeder is totaal anders: zij belichaamt het tegenovergestelde van de vader. Thomas Mann beschrijft zijn moeder als ‚… buitengewoon mooi, met een onmiskenbaar Spaanse houding …‘. Haar zuidelijke temperament en haar belangstelling voor muziek en literatuur vormen een contrast met de zakelijke vertegenwoordiging van de vader.

Thomas Manns aversie tegen school

Thomas Mann beschrijft zijn kindertijd als ‚koesterend en gelukkig‘. Net als zijn broer Heinrich ging hij echter niet graag naar school: ‚Ik was al in de tweede klas zo lui als het Westerwald: lui, koppig en vol losbandige spot tegenover het geheel, gehaat door de leraren van het eerbiedwaardige instituut…‘ Zoals zijn broer Heinrich verlaat hij de school vóór het eindexamen. Daarmee toont hij ook zijn afkeer van het burgerlijke Lübeck. Thomas Mann verzette zich tegen de beklemming van de sombere gotische bouwwerken, die vaak terugkeren in zijn romans, maar ook tegen de beklemming van het schoolsysteem, dat geen ruimte liet voor ledigheid en lectuur.

Verhuizing naar München

Twee jaar na de dood van haar man in 1891 verhuist de moeder met de drie jongste kinderen naar München. De Beierse metropool staat bekend als de ‚stad van de kunsten’‘en geldt als kosmopolitisch en als ontmoetingsplek voor bohemiens. Thomas Mann volgt zijn moeder in 1893 en begint een stage bij een brandverzekeringsmaatschappij. Bovendien publiceert hij zijn eerste novelle. Aangezien Thomas Mann bij het bereiken van zijn meerderjarigheid een maandelijkse uitkering uit het vaderlijke vermogen ontvangt, hoeft hij geen vast beroep uit te oefenen. Hij kan zich volledig aan het schrijven wijden.

Thomas Manns roman verschijnt in 1901 en stuit aanvankelijk op weerstand in Lübeck. Op 10 december 1929 ontvangt de auteur hiervoor de Nobelprijs voor Literatuur.

De ‚Buddenbrooks‘ zijn in Italië geschreven

In 1896 volgt hij zijn broer Heinrich naar Italië. Daar begint hij aan zijn meest gelezen roman: Buddenbrooks. Verfall einer Familie. Hiervoor gebruikt hij niet alleen fragmenten uit salons uit de Lübeckse tijd, maar verzamelt ook recepten en de levensverhalen van familieleden, vrienden en vijanden. Veel personages in deze ‚voorouderkroniek‘ dragen kenmerken van familieleden of Lübeckse burgers.

Vanwege de ironiserende weergave van de geportretteerden en de gedetailleerde beschrijving van de stad Lübeck — hoewel de naam nooit expliciet wordt genoemd — zien veel Lübeckers het werk als een ‚nestbevuilersroman‘. Sommigen vonden juist het weglaten van de stadsnaam een belediging. Mede hierdoor bleef de relatie met de beroemde schrijver lange tijd gespannen.

In 1900 voltooit hij het werk, dat in 1901 wordt uitgegeven door Fischer Verlag. De tweedelige eerste oplage krijgt weinig aandacht. Maar de eendelige tweede uitgave uit 1903 zorgt voor de doorbraak en maakt Thomas Mann beroemd. In 1929 ontvangt hij voor Buddenbrooks de Nobelprijs voor Literatuur. De jury motiveert haar beslissing met de woorden dat het werk ‚in de loop der jaren steeds meer erkenning heeft gekregen als een klassiek werk van de moderne literatuur‘.

Huwelijk met Katia Pringsheim

Terug in München werkt Thomas Mann in 1898 een jaar lang voor het satirische tijdschrift Simplicissimus. Hij geniet van het kunstenaarsleven in Schwabing en onderhoudt vanaf 1899 een nauwe band met de kunstenaar Paul Ehrenberg, voor wie hij homo-erotische gevoelens koestert. Maar de schilder blijft voor Thomas Mann onbereikbaar. Later verwerkt hij deze ervaringen literair in Der Tod in Venedig.
In 1905 trouwt hij met Katharina ‚Katia‘ Pringsheim, afkomstig uit een vooraanstaande Münchense familie. Achter dit huwelijk gaat echter meer wilskracht dan verlangen schuil. Door de huwelijk ontstaat er orde in zijn leven — Katia en hij krijgen samen zes kinderen.

Na een lange creatieve crisis komt ‚De Toverberg‘

Ondanks gezinsvorming en literaire successen blijft Mann emotioneel labiel. Naar de buitenwereld toe houdt hij de schijn op als patriarch, maar zijn gevoelens vertrouwt hij alleen toe aan zijn dagboek. Hij twijfelt aan zichzelf en zijn kunnen, wat ook invloed heeft op zijn literaire werk. Omdat zijn eigen eisen hoog zijn, verschijnt zijn volgende grote succesvolle roman, De Toverberg, pas ruim twintig jaar na Buddenbrooks. Het boek verschijnt in november 1924. Over de exacte datum bestaan verschillende opvattingen: de WDR verwijst in de reeks Zeitzeichen naar 20 november, terwijl uitgeverij S. Fischer 28 november als verschijningsdatum noemt.

Ontwikkeling tot ‚late‘ democraat en exil

Aanvankelijk stelt Thomas Mann zich politiek terughoudend op. Hij verdedigt de Eerste Wereldoorlog en verwelkomt vanaf 1920 de opkomst van rechtse partijen. Maar na de moord op Rathenau in 1922 is er voor hem geen twijfel meer: in de loop der jaren ontwikkelt hij zich van een apolitieke reactionair tot een ‚late‘ democraat.
Tegen het einde van de jaren 1930 worden zijn antifascistische en socialistische overtuigingen duidelijker. In 1933 besluit Thomas Mann — op aanraden van zijn kinderen Erika en Klaus — niet terug te keren naar Duitsland na een lezingreis. De emigratie valt de familie Mann echter zwaar: ze verliezen hun Duitse staatsburgerschap en vrijwel al hun bezittingen.

In de VS van Princeton tot Californië

Via het Franse Sanary-sur-Mer en Zürich leidt Thomas Manns pad uiteindelijk in 1938 naar de Verenigde Staten. De eerste halte is Princeton, waar hij lezingen geeft aan de universiteit. Drie jaar later verhuist hij naar Pacific Palisades in Californië.
In 1944 verkrijgt Thomas Mann het Amerikaanse staatsburgerschap. In deze jaren schrijft hij zijn late roman Doktor Faustus — een zinnebeeld van Duitsland’s noodlot. Mann is in deze periode bijzonder productief: hij publiceert talrijke autobiografische teksten en neemt politiek stelling, onder meer in zijn radiotoespraken gericht aan het Duitse volk.

Mann spreekt de Duitsers toe tijdens de oorlog

Vanaf oktober 1940 mengt Thomas Mann zich vanuit de verte verbaal in de Tweede Wereldoorlog. In totaal houdt hij bijna zestig radiotoespraken, die via een omslachtige route — van Californië via New York naar Londen — opgenomen op grammofoonplaat en via telefoon worden doorgestuurd. De Britse BBC zendt de toespraken, die vijf tot acht minuten duren, ongeveer eens per maand uit. In emotionele en pathetische bewoordingen gaat de Nobelprijswinnaar voor Literatuur de confrontatie aan met de nazi’s. Hij spreekt de Duitse bevolking indringend toe en roept hen op zich van het naziregime te bevrijden. Als een van de belangrijkste toespraken uit de serie Deutsche Hörer! geldt die van 27 september 1942, waarin Mann voor het eerst zeer direct spreekt over de systematische massamoord op de Europese Joden en de Duitsers daarmee confronteert met scherpe vragen. Met het einde van de Tweede Wereldoorlog beëindigt Mann de reeks — de laatste aflevering wordt uitgezonden op 10 mei 1945.

Terug naar Europa

In 1949 bezoekt Thomas Mann voor het eerst na de Tweede Wereldoorlog Duitsland. Aanleiding is de uitreiking van de Goetheprijs van de stad Frankfurt op 28 augustus aan de dichter. Hij wordt uitbundig toegejuicht en geldt voortaan als symbool van een verzoende herstart.

Een schaduw hangt echter over deze triomfantelijke terugkeer: de zelfmoord van zijn zoon Klaus. Thomas Mann ziet hierin geen schuld van anderen, maar beschrijft het als een ‚doodsdrang‘ van zijn zoon. Hij woont de begrafenis niet bij. Familiale problemen, zoals de herhaalde zelfmoorden binnen de familie, vertrouwt hij enkel toe aan zijn dagboek.

Wanneer Mann tijdens de McCarthy-periode in de Verenigde Staten onder verdenking van communistische sympathieën komt te staan, keert hij in 1952 definitief terug naar Europa. Met het oude continent en ook met Duitsland maakt hij vrede. Tijdens een kuurverblijf zoekt hij naar een woonplaats in Zwitserland — eerst vestigt hij zich in Erlenbach, later in het vertrouwde Kilchberg bij Zürich.
Tot het laatst blijft Mann onvermoeibaar werken: in 1954 verschijnt De Bekentenissen van de oplichter Felix Krull, en in 1955 houdt hij nog twee toespraken over Schiller.

Het ereburgerschap

Thomas Manns biograaf Klaus Schröter beschrijft 20 mei 1955 als een ‚groot, ontroerend moment in het leven van een man die zich op de terugweg bevond.‘ Op deze dag ontvangt de bijna 80-jarige schrijver het ereburgerschap van Lübeck. Daarmee erkent ook zijn geboortestad eindelijk de verdiensten van de grote schrijver — volgens Schröter een belangrijke daad van verzoening: ‚Hij bedankte voor dit weerzien, dat de definitieve vrede met zijn geboortegrond tot stand bracht.‘
Slechts enkele weken later, op 12 augustus 1955, overlijdt Thomas Mann in het kantonale ziekenhuis van Zürich.

--
Dit artikel is overgenomen van NDR en licht bewerkt. Met dank aan NDR voor het beschikbaar stellen van de originele artikel. Stand: 10-12-2024