Josef en zijn broers
Thomas Mann en zijn Josef in ballingschap

De Jozef-romans van Thomas Mann zijn meer dan een opnieuw verteld Bijbelverhaal: De tetralogie is een literair alternatief voor het nationaalsocialisme — en een spiegel van Manns leven in ballingschap.
 

Door Martin Mittelmeier

Het aantal vluchtelingen neemt gestaag toe. De leden van de statengemeenschap moeten samenkomen en door middel van onderhandelingen vastleggen hoe ze met deze ontwikkeling omgaan en hoe de mensen zo rechtvaardig mogelijk over de verschillende staten verdeeld kunnen worden. Maar het verloop van de conferentie is niet tevredenstellend, er zijn nauwelijks landen die verklaren meer mensen te willen opnemen. De staatsbestuurders zijn te zeer belast met nationale problemen, ze denken dat ze het zich niet kunnen veroorloven nog meer druk uit te oefenen op de stijgende werkeloosheid en ze willen niet dat de angst van de eigen bevolking voor het vermeende verlies van de eigen identiteit of door ongecontroleerde immigratie verder wordt aangewakkerd.

Dit klinkt als een afgezwakte beschrijving van de huidige situatie, maar betreft in feite de Conferentie van Evian in 1938. Aangezien de toenemende onderdrukking door de nationaalsocialisten tot gevolg had dat steeds meer Joden zich gedwongen zagen Duitsland te verlaten, kwamen op initiatief van Franklin D. Roosevelt 32 staten en 71 hulporganisaties bijeen. Maar ook de Verenigde Staten verhoogde het jaarlijkse quotum van 27.370 immigranten uit Duitsland en Oostenrijk niet. ‚In deze prachtige zaal te zitten en te horen hoe vertegenwoordigers uit 32 staten een voor een opstonden en verklaarden dat ze heel graag meer vluchtelingen zouden willen opnemen en hoe ontzettend het hen speet dat ze het niet konden, was een schokkende ervaring. […] Ik had zin om op te staan en tegen iedereen te schreeuwen: Weten jullie dan niet dat deze vervloekte „getallen“ menselijke wezens zijn, mensen die de rest van hun leven in concentratiekampen slijten of over de hele wereld als melaatsen op de vlucht zullen zijn als jullie ze niet opnemen?‘, schrijft Golda Meir, de latere Israëlische premier in haar memoires.

Schrijven in ballingschap als luxe

Thomas Mann kon van geluk spreken dat hijzelf niet direct getroffen was door de resultaten van deze conferentie. Nadat in 1933 Adolf Hitler de macht had overgenomen, keerden Thomas Mann en zijn vrouw Katia niet terug van hun vakantie in Zwitserland. Thomas Manns ballingschap vormde nooit een existentiële bedreiging. De familie Mann kon een gedeelte van het familievermogen van Katia en het geld van de Nobelprijs overmaken op een bankrekening in Zwitserland. Maar vooral hoefde Thomas Mann niet moeizaam een nieuw leven op te bouwen toen hij in 1938 naar de Verenigde Staten emigreerde. Hij werd daar al gewaardeerd en was beroemd door de vertalingen van zijn boeken, de public relations van zijn uitgever Alfred A. Knopf en lezingen die hij er had gegeven. De rol van vertegenwoordiger van het goede Duitsland, dat door de nationaalsocialisten te gronde werd gericht, en die van vertegenwoordiger van de geest en de cultuur was hem op het lijf geschreven. De buitengewoon invloedrijke en rijke journaliste Agnes E. Meyer was een groot bewonderaar en begunstiger van Thomas Mann, en met haar strategische handigheid leverde zij een aanzienlijke bijdrage aan Manns invloed en aangename levensstijl.

De grootste luxe voor Thomas Mann was, dat hij de mogelijkheid had de hele ochtend te schrijven. Altijd, wat er ook op de wereld speelde, waar hij zich ook bevond. Toen hij in 1933 niet meer naar Duitsland terugkeerde, was hij net bezig aan Josef in Egypte, de derde band van zijn vierdelige werk Josef en zijn broers. Het was een project waar hij al langere tijd mee bezig was. In 1926 was hij begonnen met het vertellen van een legende uit de Bijbel, en de eerste twee banden waren inmiddels al verschenen. Het derde deel had eigenlijk de afsluiting moeten zijn, maar toen gebeurde er iets wat projecten van Thomas Mann wel vaker overkwam: het ontwikkelde zich tijdens het schrijven, en de geplande novelle groeide uit tot een meerdelig epos. Bovendien drong de uitgever van de Josef-romans erop aan dat het volgende deel snel zou verschijnen, zodat na Josef in Egypte, dat Thomas Mann nog in Europa afrondde, uiteindelijk nog een laatste afsluitende band moest volgen. Thomas Mann nam de tijd en schreef eerst Lotte in Weimar en De verwisselde hoofden. Een Indische legende. Ondertussen had hij zich in Californië gevestigd en eindelijk was hij klaar om te beginnen aan de afsluiting van de tetralogie. Ook deze band begint met Josef in ballingschap. Deze ballingschap is minder erg dan de eerste, toen zijn jaloerse broers hem aan langstrekkende handelsreizigers verkochten, die hem in Egypte als slaaf doorverkochten. Daar maakt hij aan het hof van Potipar een voor een slaaf verrassende carrière door, totdat hij bestraft moet worden voor een vergrijp dat hij niet heeft begaan. Het lukt Potipar van deze straf een beloning te maken en hij stuurt Josef naar de gevangenis van de farao, waar hem in dit laatste deel een nog steilere carrière te wachten staat.

Een tegenontwerp voor de ideologie van de nationaalsocialisten

De Josef-romans maken een merkwaardige eerste indruk. Terwijl Hitler Europa in het verderf stort, neemt Thomas Mann kennelijk alle tijd van de wereld om in zijn uitgebreide verhalende schrijfstijl scènes en beelden uit Bijbelse tijden te beschrijven. 'Encyclopedie van de educatieve kleinburger' noemt de Duitse schrijver Bertolt Brecht het met verbijsterd cynisme. Maar de Josef-romans zijn geen vlucht uit het heden tijdens de schrijfochtenden. Ze profileren zich allengs steeds duidelijker als tegenwicht voor het nationaalsocialistische project, dat een mythe van het Duitse volk wil vestigen en veiligstellen. Thomas Mann ontwerpt ook een mythe, maar een die voor de hele mensheid is bestemd. Waarbij de mythe niet wordt gezien als een uitzichtloos lot, maar als de inbedding van mensen in individuele verbanden die met elkaar verweven zijn. En die het individu ook gerust eens kan uitdagen, bevragen en veranderen.

Bovendien is zijn persoonlijke houding tegenover de nationaalsocialisten in het Josef-project terug te vinden: Toorn en woede zijn affecten die Thomas Mann niet productief kan omzetten voor zijn proza. Hij schrijft zichzelf blijmoedigheid voor als afschermingsstrategie tegen de barbaarse waanzin in zijn thuisland. En dus is de verteltoon van de tetralogie een meesterwerk van breedsprakigheid waarin alle facetten van ondeugendheid worden uitgebuit. De omvang van de tetralogie is ook te danken aan de meedogenloosheid waarmee de verteller zich op zijn gemak wenst te stellen met een humoristisch gekleurd verhaal.

Ballingschap, ervaring, vertelling

Thomas Mann doet net als in zijn andere werken ook voor de Josef-romans inspiratie op in de tijd waarin hij leeft en in zijn directe omgeving. De manier waarop Josef aan het einde als minister van voedselvoorziening de hongersnood en de graanopslag organiseert, is een duidelijke verwijzing naar het nationale investeringsbeleid van de New Deal onder Roosevelt. Het personage van Josefs huismeester, Mai-Sachme, is een liefdevol portret van de bevriende schrijver-arts Martin Gumpert. En zoals altijd heeft Thomas Mann de wrijving en de vonk nodig die voortkomen uit de individuele ervaring. Josef is gezegend, hij bezit een buitengewone schoonheid en hij weet dat hij bijzonder is. Dat hij in een andere cultuur terechtkomt, is het beste dat hem had kunnen overkomen. Daar is hij niet langer blootgesteld aan de gevaren van de ijdelheid, maar kan hij zijn bijzonderheid veranderen in iets dat van nut is voor de gemeenschap waarin hij is beland. Hij wordt een bemiddelaar, een sociale figuur, die de noodzakelijke veranderingen voor de gemeenschap kan versnellen juist omdat hij als vreemdeling over de nodige afstand beschikt.

Thomas Mann betovert zo het thema ballingschap tot een ontwikkelingsroman, hij zwelgt in een zo positief mogelijke versie van zijn eigen rol, die hem niet gemakkelijk afgaat, maar hij neemt deze rol plichtbewust op zich: de kunstenaar die de eisen van de tijd begrijpt en het schone in dienst van het goede stelt. Of die ten minste een wezenlijk deel van zijn schrijftijd wijdt aan het opstellen en inspreken van oproepen aan de onder de nationaalsocialisten levende Duitsers. En die in meerdere uitgebreide lezingentournees door de Verenigde Staten blijft hameren op wat een democratie nodig heeft om zich tegen het fascisme van zijn tijd te weren.