Snelle toegang:

Direct naar inhoud gaan (Alt 1)Direct naar secundaire navigatie gaan (Alt 3)Direct naar hoofdnavigatie gaan (Alt 2)

De kunst van Joseph Beuys
De maatschappij vormgeven als een sculptuur

Joseph Beuys was tekenaar, beeldhouwer, performance- en installatiekunstenaar, docent, politicus en activist – en een van de belangrijkste kunstenaars van de 20ste eeuw. Hoe zijn kunst vandaag de dag nog steeds doorwerkt.
 

Von Petra Schönhöfer

Hij zocht grenzen op die soms pijn deden. Pijn moesten doen. Zelfs mensen die nog nooit een werk van Joseph Beuys hebben gezien, kennen waarschijnlijk zijn veel geciteerde, maar vaak verkeerd begrepen uitspraak: “Ieder mens is een kunstenaar.” Hij wilde daarmee zeker niet zeggen dat ieder mens een schilder, architect of componist is, maar wel dat elke menselijke activiteit iets artistieks in zich kan dragen. Met deze opvatting heeft Beuys de aard, materialiteit, grenzen en taken van de kunst tot op de dag van vandaag fundamenteel veranderd.
 
 
Joseph Beuys stond bekend als een uiterst charismatische persoonlijkheid. Met zijn openheid tegenover de media en de onverbiddelijkheid waarmee hij zich in zijn artistieke performances presenteerde – tot aan roofbouw op zijn gezondheid toe – oefende hij een grote invloed uit op jonge kunstenaars. De lijst van zijn studenten uit zijn tijd als professor aan de kunstacademie van Düsseldorf leest als een Who is Who van de vroege kunstscene in de Bondsrepubliek Duitsland: Imi (Klaus Wolf) Knoebel, Imi (Rainer) Giese, Blinky Palermo, Norbert Tadeusz, Anatol Herzfeld, Bazon Brock, Chris Reinecke, Katharina Sievering, Erinna König, Reiner Ruthenbeck, Johannes Stüttgen – ze kwamen allemaal samen bij Beuys in klaslokaal 19 van de afdeling monumentale beeldhouwkunst. Een van de internationaal bekendste studenten van Beuys is nog steeds Jörg Immendorff. Deze schilder, beeldhouwer en kunstprofessor, die in 2007 overleed, bezocht vanaf 1964 de lessen van Beuys. Tientallen jaren later was Immendorff nog steeds bezig met zijn band met de in 1986 overleden Beuys, die hem ertoe had aangezet om in de schilderkunst volstrekt nieuwe thema’s en vormen te gebruiken.
Joseph Beuys (rechts) in de kunstacademie van Düsseldorf: Met ongeveer 30 studenten bezette hij op 15 oktober 1971 het secretariaat om zo een gesprek te eisen met de minister van Wetenschappen Johannes over de omstreden toelatingsprocedure van de academie. Joseph Beuys (rechts) in de kunstacademie van Düsseldorf: Met ongeveer 30 studenten bezette hij op 15 oktober 1971 het secretariaat om zo een gesprek te eisen met de minister van Wetenschappen Johannes over de omstreden toelatingsprocedure van de academie. | Foto (Detail): © picture alliance / Wilhelm Leuschner

De maatschappij als een sculptuur bewerken

Inhoudelijk riep Beuys op tot een radicale verandering van de maatschappij. Als geen andere kunstenaar uit zijn tijd verbond hij kunst en maatschappij, politiek, wetenschap, filosofie en economie met elkaar. Het uitgangspunt daarbij was zijn theorie van de sociale sculptuur, die hij onder meer in 1982 op de documenta-tentoonstelling in Kassel in de praktijk bracht met zijn sociaal-ecologische werk 7000 Eichen – Stadtverwaldung statt Stadtverwaltung (7000 eiken – stadsbebossing in plaats van stadsbestuur): Beuys en veel vrijwillige helpers plantten in de loop van vijf jaar 7000 bomen, elk met een basaltsteen ernaast, op verschillende plekken in Kassel. Het project, dat aanvankelijk omstreden was, is uitgegroeid tot een karakteristiek onderdeel van het straatbeeld van Kassel.
7000 Eichen: De kunstactie van Joseph Beuys voor documenta 7 bepaalt ook vandaag de dag nog het straatbeeld van Kassel – een wandelaar in een laan met Beuysbomen in 2012, dertig jaar na dato. 7000 Eichen: De kunstactie van Joseph Beuys voor documenta 7 bepaalt ook vandaag de dag nog het straatbeeld van Kassel – een wandelaar in een laan met Beuysbomen in 2012, dertig jaar na dato. | Foto (Detail): © picture alliance / dpa / Uwe Zucchi Performances die zich niet beperken tot een afgerond werk, maar zich ook richten op het creatieve denken en handelen van de mens, noemde Beuys een sociale sculptuur. Met dit concept legde hij de basis voor de nu gangbare kunstopvatting. Kunst ontstaat sindsdien niet meer alleen in het atelier, maar vindt ook direct plaats op sociale hotspots: met participatie als uitganspunt streven kunstenaars ernaar de leefsituatie van achtergestelde groepen te verbeteren. “Een maatschappijstructuur vormgeven als een sculptuur, dat is mijn taak en de taak van de kunst”, zou Beuys zelf gezegd hebben.
 
“Het idee van de sociale sculptuur, ook al houd ik niet van die term, is misschien wel de grootste artistieke erfenis van Beuys”, legt filosoof en performancekunstenaar Philipp Ruch uit. Hij staat aan het hoofd van het Zentrum für Politische Schönheit (ZPS), een samenwerkingsverband van performancekunstenaars en creatievelingen dat sinds 2009 in Duitsland veel opzien baart met provocerende kunstprojecten. “In plaats van steen bewerken de performancekunstenaars de maatschappij zelf. Hun materiaal is de politieke realiteit en niet de gebruikelijke materialen.”
Philipp Ruch, directeur van het kunstenaarscollectief Zentrum für politische Schönheit, 2018 in Berlijn. Philipp Ruch, directeur van het kunstenaarscollectief Zentrum für politische Schönheit, 2018 in Berlijn. | Foto (Detail): © picture alliance / ZUMAPRESS.com / Sachelle Babbar

Bewustmaking door ontregeling

 
Zo is Beuys ook een sleutelfiguur voor beter inzicht in het werk van Christoph Schlingensief. Deze Duitse toneel- en filmregisseur, schrijver en performancekunstenaar, die in 2010 overleed, maakte geen geheim van zijn bewondering voor Beuys. Zijn navolging van Beuys is duidelijk zichtbaar in zijn maatschappijkritische werken, zoals Ausländer raus! Schlingensiefs Container, een kunst- en filmproject ter gelegenheid van de Wiener Festwochen in 2000. Het concept van deze performance was gebaseerd op het tv-programma Big Brother: In een container bracht Schlingensief asielzoekers samen. Dagelijks stemde het publiek over wie er weg moest en dus uit Oostenrijk kon worden uitgezet.
Christoph Schlingensief voor zijn container tijdens de Wiener Festwochen in 2000: Volgens het “Big Brother”-concept verbleven hier twaalf als “asielzoekers” gepresenteerde deelnemers – met acht camera’s werd hun leven gefilmd en live uitgezonden op internet, zodat het publiek elke dag twee kandidaten voor uitzetting kon selecteren. Christoph Schlingensief voor zijn container tijdens de Wiener Festwochen in 2000: Volgens het “Big Brother”-concept verbleven hier twaalf als “asielzoekers” gepresenteerde deelnemers – met acht camera’s werd hun leven gefilmd en live uitgezonden op internet, zodat het publiek elke dag twee kandidaten voor uitzetting kon selecteren. | Foto (Detail): © picture alliance / IMAGNO / Didi Sattmann Daarmee ging Schlingensief in de sculpturale performancekunst nog een stap verder dan zijn idool Beuys, die de kunstwereld weliswaar provoceerde en principieel uitdaagde, maar niet in dezelfde mate de pijngrens van de samenleving opzocht. “Beuys heeft destijds voor Schlingensief de weg geëffend naar wat wij nu een ‘Aktion’ (activistische performance) noemen”, aldus Ruch. Schlingensief is op zijn beurt voor de ZPS wat Beuys ooit voor Schlingensief was.
 

Top