Duitse uitdrukkingen Over poppen en katers

Spreekwoorden en uitdrukkingen – je vindt ze in elke taal. Ze verwoorden precies wat je wil zeggen, brengen pit en afwisseling in onze manier van praten. Daarbij komt dat ze vaak al eeuwenlang meegaan.

"Onze taal", zo schrijft filosoof Ludwig Wittgenstein in zijn Filosofische onderzoekingen , "is als een oude stad met een doolhof van straten, steegjes en pleinen, oude en nieuwe huizen uit verschillende periodes." De wellicht interessantste gebouwen van deze stad, om de beeldspraak van Wittgenstein aan te houden, zijn spreekwoorden en uitdrukkingen. Net zoals de voorgevels van oude huizen zijn ze voortdurend aanwezig, zonder dat we beseffen hoe oud de muren eigenlijk zijn die wij elke dag voorbijlopen – en hoeveel interessante verhalen ze zouden kunnen vertellen als we toch maar eens beter zouden luisteren.
 

  • Blaumachen (niet gaan werken) Zeichnungen: Till Laßmann
    Blaumachen (niet gaan werken)

    De uitdrukking heeft te maken met de rustdag van ambachtslieden. Vanaf de late middeleeuwen tot in de moderne tijd moesten zij op maandag niet werken. Zij konden met andere woorden “maandag houden”. Het Duitse bijwoord “blau” (zat) heeft in dit verband niets met overmatig alcoholgebruik te maken. Waar deze uitdrukking vandaan komt, wordt op verschillende manieren verklaard. Een ervan gaat terug op het ambacht van de textielververs. Vroeger werd wol blauw geverfd met
  • Bis in die Puppen (buitensporig lang) Illustrations: Till Laßmann
    Bis in die Puppen (buitensporig lang)

    Midden in het Berlijnse stadsdeel Tiergarten ligt een plein dat Großer Stern (Grote Ster) heet. Vandaag staat daar de Siegessäule of overwinningszuil, een kenmerkend bouwwerk van de stad. Ten tijde van de Pruisische koning Frederik II – en hier ligt de oorsprong van deze uitdrukking – werd het gebied echter met dubbele lanen omrand en met standbeelden getooid. De inwoners van Berlijn noemden deze al lachend “poppen”. Vroeger lag de Grote Ster nog verhoudingsgewijs ver buiten de historische stadskern. Het was met andere woorden een flink eind wandelen tot aan deze “poppen”. “Bis in die Puppen gehen” werd aanvankelijk een synoniem voor een grote afstand en later een manier om te zeggen dat iets erg lang duurt.
  • Einen Kater haben (een kater hebben) Illustrations: Till Laßmann
    Einen Kater haben (een kater hebben)

    De uitdrukking heeft niets met het huisdier te maken, maar is een verbastering van het Griekse woord “katarrh”, wat een onaangename slijmvliesontsteking is. In de 19e eeuw gingen studenten die na een nachtje doorzakken een zwaar hoofd hadden, dit bij wijze van woordspel als “morele katarrh” omschrijven. Daaruit is dan het woord “kater” ontstaan in de huidige zegswijze.
  • Jemandem einen Bären aufbinden (iemand iets op de mouw spelden) Illustrations: Till Laßmann
    Jemandem einen Bären aufbinden

    Jemandem einen Bären aufbinden (iemand iets op de mouw spelden)

    Wellicht lag hier een verkeerde interpretatie van het woord beer voor last aan de oorsprong, die te maken had met de Middelhoogduitse begrippen bern (dragen) en bér (slag). Lange tijd werd “einen Bären anbinden”, dus een beer opbinden, gebruikt als synoniem voor “schulden maken”. Bovendien speelde de echte beer in het jagersjargon van de hoge middeleeuwen een belangrijke rol. De uitdrukking “ich habe einen Bären gefesselt” (ik heb een beer vastgebonden) betekende dat je een uitzonderlijke heldendaad had verricht. En omdat een beer vastbinden natuurlijk absurd is, werd ze waarschijnlijk gebruikt door iemand die wilde opscheppen over zijn prestaties.
  • Nur Bahnhof verstehen (er geen snars van begrijpen) Illustrations: Till Laßmann
    Nur Bahnhof verstehen (er geen snars van begrijpen)

    Deze uitdrukking dateert van de Eerste Wereldoorlog. Toentertijd waren treinen de belangrijkste transportmiddelen, en niet alleen voor particulieren. Zij voerden ook soldaten naar hun verlof of, wanneer ze ernstig gewond waren, naar huis. Voor soldaten werd het station daarmee het zinnebeeld van hun eigen thuis. Dit gevoel versterkte nog naar het einde van de oorlog toe, toen de aanvankelijke euforie al lang vervlogen was en de oorlog erg veel leed had veroorzaakt. Gezond thuis geraken werd zo’n sterk verlangen dat gesprekken die over iets anders gingen, afgeslagen werden met de woorden “Ich verstehe nur Bahnhof”, dus iets als “Ik denk alleen maar aan het station, en van de rest begrijp ik geen snars”.
  • Unter aller Kanone (beneden alle peil) Illustrations: Till Laßmann
    Unter aller Kanone (beneden alle peil)

    De uitdrukking gaat terug op de Latijnse formulering sub omni canone, wat min of meer te vertalen is als “beneden elke norm”. Het begrip canon is hier niet zozeer te interpreteren als datgene wat algemeen als belangrijk wordt erkend, maar eerder als het gelijknamige evaluatiesysteem voor rapporten zoals dit in middeleeuwse scholen gangbaar was. Een uitermate slecht examen was dus beneden alle peil, of “unter allem Kanon” in het Duits. In de volksmond evolueerde het Duitse “der Kanon” doorheen de eeuwen tot “die Kanone”.
  • Der springende Punkt (het springende, het kardinale punt) Illustrations: Till Laßmann
    Der springende Punkt (het springende, het kardinale punt)

    De uitdrukking gaat terug op de Griekse wijsgeer Aristoteles (384-322 v. Chr.) en diens verhandeling Historia Animalium. Daarin beschrijft hij hoe je in het wit van een vogelei het hart van een embryo kunt onderscheiden, namelijk “als een punt zo groot, bloedkleuren in het wit”. Dit punt springt en beweegt, aldus de filosoof, als een levend wezen. In de Latijnse vertaling luidt dit: Quod punctum salit iam et movetur ut animal, wat uiteindelijk tot punctum saliens werd verkort.
  • Treulose Tomate (onbetrouwbaar heerschap) Illustrations: Till Laßmann
    Treulose Tomate (onbetrouwbaar heerschap)

    Deze zegswijze dateert waarschijnlijk uit de Eerste Wereldoorlog. Italië, sinds 1882 verenigd met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije in de zogenaamde Triple Alliantie, was aanvankelijk niet mee in de oorlog gestapt. Maar daarna sloot het land met het Pact van Londen van 1915 in het geheim een overeenkomst met de geallieerde machten Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland, een daad van ontrouw volgens de Duitsers. Omdat het gunstige klimaat in Italië maakte dat de productie en consumptie van tomaten er erg hoog lag en deze groente in Duitsland nog maar heel zelden voorkwam en bovendien moeilijk te kweken was, ging de tomaat al gauw symbool staan voor onbetrouwbaarheid.