Joodse cultuur in Duitsland Een nieuw begin na de ondergang

Synagoge in de Oranienburger Straße, Berlijn.
Synagoge in de Oranienburger Straße, Berlijn. | Foto: © colourbox.com

Het Leo-Baeck-Institut is de belangrijkste onderzoeksinstelling voor Joods-Duitse geschiedenis en cultuur met centra in Jeruzalem, Londen en New York. De Münchense historicus Michael Brenner is sinds eind 2013 internationaal voorzitter van het instituut. Tobias Birzer sprak met hem over de Joodse cultuur in Duitsland.

Professor Brenner, welke taken en doelstellingen heeft het Leo-Baeck-Institut?

Doel van het Leo-Baeck-Institut is om het culturele erfgoed van het Duitstalige Jodendom, dat door het nationaalsocialisme vrijwel volledig werd vernietigd, zowel in archieven en bibliotheken als door publicaties en openbare evenementen voor het nageslacht te bewaren. Het werd in 1955 opgericht door een aantal Duits-Joodse intellectuelen die de vervolging door de nationaalsocialisten hadden overleefd. Het instituut werd vernoemd naar de vroegere Berlijnse rabbijn en Holocaustoverlevende Leo Baeck. Naast de drie lokale instituten is er sinds 2001 een dependance van het New Yorkse archief in het Joodse Museum van Berlijn gevestigd.

Duits-Joodse geschiedenis tussen integratie en antisemitisme

Waaruit bestaat de Duits-Joodse geschiedenis en cultuur precies?

Prof. Michael Brenner Prof. Michael Brenner | Foto: © Jeff Watts (American University) De Joden maakten sinds de middeleeuwen deel uit van de Duitse samenleving, hoewel ze pas vanaf de 19e eeuw als gelijkberechtigde burgers werden beschouwd. Eind 19e en begin 20e eeuw integreerden de Joden steeds meer in de Duitse samenleving. In de Eerste Wereldoorlog meldden veel Joden zich vrijwillig voor militaire dienst aan het front om te bewijzen dat ze patriot waren. Hun hoop om na de wettelijke gelijkstelling ook maatschappelijk als goede Duitsers te worden geaccepteerd, ging echter niet in vervulling. Na de oorlog nam het antisemitisme zelfs toe. Veel Joden probeerden verder te assimileren en hun Joodse identiteit helemaal op te geven. Anderen werden zich juist weer sterker bewust van hun religie en dus kwam het tot een renaissance van de Joodse cultuur. Maar dat alles werd tussen 1933 en 1945 bijna volledig door de nationaalsocialisten vernietigd.

Was er na 1945 nog wel sprake van een Joods leven in Duitsland?

Joods museum in Berlijn. Joods museum in Berlijn. | Foto: © colourbox.com Van de circa 600.000 Joden die in 1933 in Duitsland woonden, waren er maar 15.000 overgebleven. Daarbij kwamen de Holocaustoverlevenden uit Oost-Europa die na de Tweede Wereldoorlog in Duitsland waren gestrand. Deze beide zeer verschillende groepen waren de basis voor nieuwe joodse gemeentes. Maar veel leden zagen die periode slechts als een overgangsfase totdat ze naar Israël of de Verenigde Staten konden emigreren. Men kon zich niet voorstellen dat er na de Holocaust in Duitsland blijvend een Joods leven mogelijk zou zijn. Pas in de jaren zeventig begon men weer te geloven dat de Joden een toekomst hadden in Duitsland. Toch hadden de gemeentes in de Bondsrepubliek tot 1990 minder dan 30.000 leden; in de DDR waren er in 1989 officieel nog maar rond de 350 joodse gemeenteleden. Pas na 1990 groeide dit aantal sterk door Joodse emigranten uit de voormalige Sovjet-Unie. Inmiddels hebben de joodse gemeentes in Duitsland weer rond de 110.000 leden.

Een verscheidenheid aan Joods leven in Duitsland

Hoe ziet het Joodse leven in Duitsland er nu uit?

Monument voor de vermoorde Joden van Europa in Berlijn. Monument voor de vermoorde Joden van Europa in Berlijn. | Foto: © normanposselt.com Er is weer een levendige Joodse cultuur in Duitsland, vooral in de grote steden, weliswaar niet zoals voor 1933, maar de afgelopen twintig jaar is er veel gebeurd. Vooral in Berlijn heeft zich een verscheidenheid aan Joods leven ontwikkeld. Behalve de Joodse emigranten uit de voormalige Sovjet-Unie is daar bijvoorbeeld nu ook een grote groep Israëlische Joden. Dankzij hen ontwikkelen zich, meestal onafhankelijk van het geïnstitutionaliseerde gemeenteleven, weer nieuwe, alternatieve vormen van Joodse cultuur. Ook de perceptie van het Joodse leven is in Duitsland veranderd. In de niet-Joodse samenleving bestaat een grote interesse in de Joodse cultuur en geschiedenis. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat er veel Joodse musea zijn geopend, zoals het Joodse Museum in Berlijn of het museum in het Joodse Centrum van München. Ook die dragen bij aan de nieuwe Joodse cultuur in Duitsland.


Prof. Dr. Michael Brenner, die in 1964 als zoon van twee Holocaustoverlevenden in Weiden werd geboren, doceert Joodse geschiedenis en cultuur aan de Ludwig-Maximilians-Universität in München. Sinds oktober 2013 is hij internationaal voorzitter van het Leo-Baeck-Institut. De functie is onbezoldigd en bestaat onder andere uit het coördineren van werkzaamheden en zinvol besteden van onderzoeksgelden.

 

Boekentip

Brenner, Michael (Hg.): Geschichte der Juden in Deutschland von 1945 bis zur Gegenwart; C.H.Beck, 2012.