Mobiliteit in de stad De herontdekking van de fiets

Fietsen wordt steeds populairder.
Fietsen wordt steeds populairder. | Foto: © helenedevun - Fotolia.com

Doortapper, ligfiets of een klassiek Hollands model: de fiets kent in Duitsland een heuse heropleving. Stilaan wordt de verschoppeling van de door en door gemotoriseerde naoorlogse periode weer het populaire vervoermiddel dat het ooit was – en daar zijn goede redenen voor.

De tijd dat het beeld van de Duitse fietser vooral werd bepaald door mensen als Rudolf Scharping en zijn onafscheidelijke helm ligt ver achter ons. Met zijn provinciale bezadigdheid belichaamde de voormalige Minister van Defensie, kandidaat-Bondskanselier en latere voorzitter van de Duitse Fietsersbond in de jaren negentig het overheersende imago van de fietser als weekendtoerist en huisvader op uitstap – saai en onaantrekkelijk.

Maar vandaag is fietsen weer in. Jonge stadsbewoners spenderen veel geld aan een fiets op maat, het oude stalen ros wordt van stal gehaald en piekfijn op punt gesteld zoals dat tot voor kort alleen met oldtimers gebeurde, en tijdens “critical mass”-acties in Hamburg, Keulen of Frankfurt legt een stoet van duizenden fietsers de binnenstad lam. Met dat laatste willen de deelnemers laten zien dat ook zij aanwezig zijn in het verkeer, en dat men fietsers maar beter ernstig kan nemen en een plaats moet geven in het beleid. Vooral in stedelijke gebieden stijgt het aantal mensen dat de fiets als belangrijkste vervoermiddel gebruikt: volgens de nationale statistieken heeft 30 procent van de gezinnen in Duitse steden met meer dan 500.000 inwoners alleen een fiets – geen auto, geen motor. In 2003 bedroeg dat cijfer nog 22 procent. Langzaam maar zeker lijkt de fiets zijn status uit de vroege 19e eeuw te heroveren en wordt hij opnieuw hét voertuig van de grote massa.

Positief effect op mensen

Dat de fiets in de stad voor afstanden tot vijf kilometer het beste vervoermiddel is, is iets dat zelfs de Duitse automobilistenbond ADAC ondertussen toegeeft, zegt Mario Bäumer. Hij is curator van de tentoonstelling Das Fahrrad. Kultur, Technik, Mobilität (De Fiets. Cultuur, Techniek, Mobiliteit) in het Museum der Arbeit (Museum van werk) in Hamburg. De tentoonstelling biedt een overzicht van de technologische evolutie van de fiets en hoe dit voertuig mee zijn stempel heeft gedrukt op het verkeer en de openbare ruimte.

Volgens Bäumer zijn mensen vandaag meer begaan met hun leefomgeving en zien ze in dat de auto met bijbehorende infrastructuur een negatieve invloed heeft op de leefruimte. De fiets wordt daarentegen als stadsvriendelijk ervaren en fietsers worden vaak beschouwd als moderne en milieubewuste mensen. Momenteel is fietsen nog een tijdelijke trend, maar met de aanleg van een betere verkeersinfrastructuur kan het een duurzame gewoonte worden, zegt Bäumer. In München steeg het aandeel fietsers de jongste jaren van 11 naar 18 procent. Enerzijds heeft dat te maken met een betere marketing, anderzijds werden er ook fietsstraten ingericht die pendelaars de kans geven om vlot met de fiets naar het werk te rijden. Ook in steden als Berlijn, Bremen of Oldenburg hebben dergelijke maatregelen tot een sterke toename van het aantal fietsers geleid.

Modetrend in de steden

Stedelingen moedigen deze trends aan door de fiets tot een mode-object te verheffen, en de markt reageert op de vraag: “Er worden opnieuw kwalitatief hoogwaardige fietsen gemaakt, en daar is ook vraag naar. Je kan weer met de fiets gezien worden of zelfs naar een sollicitatiegesprek rijden zonder raar bekeken te worden.” Verder vallen ook retrotrends en nieuwe ontwikkelingen op het vlak van elektrische fietsen, de zogenaamde pedelecs, op. “De ontwikkeling van de fiets viel zowat stil ten tijde van de oliecrisis in de jaren zeventig en herstelde zich pas zeer langzaam dankzij de eerste ecologische bewegingen in de jaren tachtig en negentig,” zegt Bäumer, die zelf opgroeide in fietsstad Münster en studeerde in Amsterdam.

Hoe ziet de toekomstige technische evolutie van de fiets er dan uit? Volgens Bäumer zal het belang van de fiets gestaag blijven stijgen. “Gps en andere elektronica zullen hun intrede doen, maar wat de ontwikkeling van het frame betreft is de top zowat bereikt.” Op de tentoonstelling in het Hamburgse Museum is een carbon frame te zien, dat inclusief stuurbevestiging niet meer dan 0,79 kilogram weegt. Moeiteloos met één vinger op te tillen.

De fiets – vervoermiddel van het moment

Hoewel de technische vormgeving van de fiets nauwelijks nog voor verbetering vatbaar is, zijn er mensen die geloven dat de fiets zelf weleens voor revolutionaire veranderingen van de pendelroutes in de stad zou kunnen zorgen. Zo ziet het Deutsche Institut für Urbanistik (Duits instituut voor urbanistiek) in Berlijn pedelecs op speciaal aangelegde “fietssnelwegen” als de toekomst van het stedelijke verkeer. Maar Bäumer is sceptisch: “De fiets zal de auto nog niet zo snel verdringen.” Toch zou het positieve imago van de fiets steeds meer mensen motiveren om de overstap te maken en dat zou dan weer van invloed zijn op de evolutie van het stadsbeeld. Op de tentoonstelling in Hamburg wordt ook het idee voorgesteld van fietsstraten die de fietsers door middel van ledlampen duidelijk maken of ze zich nog binnen een groene golf bevinden – al is dat misschien niet meer dan de echo van wat té optimistische toekomstdromen. Maar ook al voldoet het oude principe van de fiets niet helemaal aan de grote toekomstvisies van vandaag, zegt Bäumer, toch tonen de infrastructuurprojecten in heel wat grote steden aan “dat de fiets op zijn minst hét vervoermiddel van het moment is”.
 

Tentoonstelling Das Fahrrad – Kultur, Technik, Mobilität (De Fiets - Cultuur, Techniek, Mobiliteit), Museum der Arbeit Hamburg, 09.05.2014–01.03.2015