Olga Grjasnowa Onbevangen tijdsdiagnoses

Olga Grjasnowa op de Praagse boekenbeurs
Olga Grjasnowa op de Praagse boekenbeurs | © Björn Steinz/Goethe-Institut

Olga Grjasnowa vervlecht in haar romans ongewone plots met complexe politieke vraagstukken. Zowel lezers als critici zijn enthousiast over haar analytische blik en verfrissend eigen stijl.

‘Als ik me ergens kwaad over maak, ga ik schrijven,’ zeg Olga Grjasnowa. Ze praat vriendelijk, zacht en beslist en kijkt en kijkt je recht in de ogen. Aanleidingen om te schrijven zijn er voor de in 1984 in Azerbeidzjan geboren schrijfster meer dan genoeg. In haar in 2012 verschenen debuutroman Een Rus is iemand die van berken houdt (vertaling Josephine Rijnaarts, 2013) thematiseert ze bijvoorbeeld denkluiheid, etnische afgrenzing en racisme in het dagelijks leven – verschijnselen die de scherpzinnige vertelster Masja schijnbaar terloops analyseert. Haar messcherpe, onverbloemde, licht ironische diagnoses lopen, als op een gedeeld beeldscherm, parallel aan de handeling, die van Berlijn naar Azerbeidzjan en vervolgens naar Israël springt.

Eigenzinnige, hybride culturele protagonisten

Grjasnowa is om haar scherpe, analytische blik en verfrissend eigen stijl niet alleen geprezen, maar ook onderscheiden. In 2012 kreeg ze onder andere de Anna Seghers-prijs en werd ze genomineerd voor de Duitse boekprijs. In haar eerste roman tekent Olga Grjasnowa het portret van een zelfstandige, ambitieuze, maar ook gedreven jonge vrouw. Haar tweede, in 2014 verschenen roman Die juristische Unschärfe einer Ehe (in oktober 2015 te verschijnen bij De Bezige Bij) leeft van soortgelijke eigenzinnige protagonisten, die zichzelf voortdurend opnieuw uitvinden. Ze hebben gemeen dat dat ze weinig geven om beperkende en tegelijk identiteit verschaffende categorieën als vaderland, cultuur of religie. Daar hoort ook bij dat ze altijd opstappen en alle bruggen achter zich verbranden zodra iets te serieus, te intensief, te confronterend zou kunnen worden.

Masja wisselt in Een Rus is iemand die van berken houdt meesterlijk tussen talen en culturen. Als kind van vluchtelingen in Duitsland heeft ze snel geleerd dat ‚talen macht betekenen‘ en zich die macht doelgericht toegeëigend. Met haar tolkdiploma op zak wil ze helemaal naar de top, de Verenigde Naties, en ze weet hoe het werkt als je het beste uit jezelf wilt halen. Het verleden schuift ze bewust en rigoureus aan de kant. Noch de traumatische ervaringen destijds in Azerbeidzjan, noch de discriminatie tijdens haar schooltijd mogen in haar zelf veroverde hier en een rol meer spelen. Maar ze wordt telkens weer ingehaald door het fatale denken in etnische, in nationale categorieën, soms in de vorm van absurde komische dagelijkse belevenissen, soms als absolute nachtmerrie.

De plaatsen van handeling in haar eerste roman – de geboortestad Bakoe, de jeugd in Hessen na haar immigratie als Joodse ‚contigent-vluchteling‘ – overlappen gedeeltelijk met het leven van de schrijfster, maar toch is Een Rus is iemand die van berken houdt zeker niet autobiografisch. Als gewetensvol observator wil Olga Grjasnowa en grondige kennis hebben over alles waarover ze schrijft. Daarom liep ze bij haar studie aan het Duitse literatuurinstituut Leipzig, waar ze in 2010 afstudeerde, vooral warm voor de colleges over research.
De theorie waaraan het haar in Leipzig ontbrak, vulde Grjasnowa aan met gastsemesters aan het Maxim-Gorki-Literatuurinstituut in Moskou en colleges toneelschrijven aan de Universität der Künste in Berlijn. Voor de flashbacks in de periode van het conflict tussen Armenië en Azerbeidzjan om Nagorno Karrabach pleegde ze uitvoerig research ter plekke en voerde veel gesprekken met ooggetuigen. Haar doel was om navoelbaar te maken ‚hoe etnisch gemotiveerd geweld functioneert, hoe binnen een paar weken pogroms op touw kunnen worden gezet – en niet alleen daar,‘ vertelt Olga Grjasnowa.

Roadmovie door de Kaukasus

De resultaten van haar onderzoek in de Kaukasus zijn ook zijn ook terechtgekomen in de roman Die juristische Unschärfe einer Ehe, waarvoor ze in 2015 de Adelbert-von-Chamisso-stimuleringsprijs ontving. Ze was geïnteresseerd in het ‚schrille contrast tussen de huidige post-sovjetbelevingswerelden in Azerbeidzjan, Georgië, Armenië en Rusland, waar geweld tegen homoseksuelen deel uitmaakt van de staatsraison, en de in zichzelf gekeerde party-scene in Berlijn.‘ Haar hoofdpersonages, professioneel balletdanseres Leyla en psychiater Altay sluiten voor de buitenwereld een zogenaamd lavandelhuwelijk – waarmee ze hun homoseksualiteit versluieren – om ongehinderd in Moskou te kunnen leven. Tegelijk ontwikkelen ze een intieme band, die geen definitie nodig heeft. De roman volgt hen naar Berlijn en – enkele crises, verwikkelingen en een driehoeksrelatie later – verder naar Bakoe en loopt uit op een scherp geobserveerde, snelle en direct vertelde roadmovie door de Kaukasus. Steeds weer botsen ideeën over vrijheid en de ‚ik-heb-overal-recht-op‘-mentaliteit, en pas wanneer in de persoonlijke sfeer alles weer goed zou kunnen komen, doet de samenleving met zijn normeringsdruk en de vriendelijk-wrede verwijzing naar de machtsverhoudingen zich weer gelden.

Altijd nieuwe stof om te schrijven

Grjasnowa is gespecialiseerd in terloopse frontale aanvallen op vastgeroeste denkpatronen. Dat geldt ook voor haar bijdragen aan het literatuurblog ‚Freitext‘ in het weekblad Die Zeit of het project Conflict Food in het Gorki-Theater in Berlijn; een interactieve kookperformance, waarbij samen met het publiek, acteur Ayham Majid Agha en een in de Franse, Indisch en Perzische keuken gespecialiseerde kok geslachtsstereotypen en culturele en politieke vooroordelen worden gefileerd.


Olga Grjasnowa leest voor uit Die juristische Unschärfe einer Ehe