Krimiserie Tatort Moediger en brutaler

ARD/HR „Tatort“: „Im Schmerz geboren“ – Donny (Alexander Scheer)
ARD/HR „Tatort“: „Im Schmerz geboren“ – Donny (Alexander Scheer) | © HR/Philip Sichler

De krimiserie Tatort bestaat 45 jaar. In 2016 wordt de duizendste aflevering uitgezonden. Maar het format heeft zijn langste tijd nog lang niet gehad – integendeel.

Zondagavond, 20.15, ergens in Duitsland. De openingstune van Tatort lokt de kijker naar de televisie. Een vizier, vluchtende voetstappen, opzwepende muziek vormen het korte intro. Wie nu niet alles laat liggen en staan, heeft misschien de moord al gemist, want die gebeurt vaak aan het begin. Dat weten de kijkers. Ze zijn met de meest Duitse van alle krimi’s opgegroeid. Overal in het land vind je talloze deskundigen en overtuigde fans.

De favoriete krimiserie van de Duitsers loopt al sinds 1970, langer dan elke andere krimiserie in het Duitse taalgebied. Gemiddeld volgen bijna tien miljoen mensen hoe mannelijke en vrouwelijke inspecteurs op boevenjacht gaan. Het liefst kijkt men samen, ook in cafés en pubs. Dwars tegen de algemene trend in wordt er naar Tatort gekeken op het tijdstip dat de afleveringen worden uitgezonden en niet later via het internet – zodat er direct over kan worden getwitterd of de volgende dag over gepraat. Tatort is een ritueel waarmee het weekend wordt afgesloten.

Toch is de krimi op zondag meer dan alleen vermaak. De serie is een afspiegeling van de psychische gesteldheid van Duitsland, documenteert de nieuwste geschiedenis en thematiseert wat de samenleving bezighoudt: geweld op school, vluchtelingen, cyberpesten of de permanente bouwput van vliegveld Berlijn-Brandenburg.

Jonge speurders in actie

Je zou kunnen geloven dat het format eensgezind met het publiek veroudert, maar niets is minder waar. ‘Het kijkerspubliek van Tatort aus Münster of Til Schweiger is zelfs nog jonger dan dat van Amerikaanse speelfilms,’ zegt Gebhard Henke, hoofd van de afdeling televisiespelletjes, films en series bij de Westdeutsche Rundfunk. Na de algemene neergang wegens concurrentie van commerciële zenders vanaf het midden van de jaren tachtig en een dikke tien jaar stagnatie vanaf het midden van de jaren negentig stijgt het aantal kijkers sinds 2007 weer onafgebroken. Waren het er destijds nog zeven of acht miljoen, in 2015 kijken er soms wel dertien miljoen mensen. Niet alleen de mensen voor de buis worden steeds jonger en nemen in aantal toe, maar ook de rechercheurs. Een onderdeel van het concept van de krimiserie van de ARD, ORF en SRF is sinds jaar en dag dat uiteenlopende rechercheurs in de meest uiteenlopende regio’s op pad zijn. Bij de ARD heeft ondertussen ieder regionaal omroepbedrijf minstens één rechercheteam – in 2015 zijn het er rond de twintig. Alleen al sinds 2010 zijn er tien nieuwe teams bijgekomen.

Zin in iets nieuws

Maar van een bewuste verjongingsstrategie is geen sprake, aldus Gebhard Henke. Want in overeenstemming met het federatieve principe van de ARD produceren de omroepbedrijven van de deelstaten wat ze zelf een goede Tatort vinden. Ze danken rechercheteams af en verzinnen nieuwe. Dat maakt het format zo kleurrijk, maar ook zo onberekenbaar. Een potpourri, bij elkaar gehouden door het tijdslot, het intro en het feit dat de moorden altijd worden opgelost. De huidige Tatort-gemeenschap lijkt van verandering te houden. Dat heeft Henke in ieder geval geconstateerd: terwijl vroeger vooral de ‘boegbeelden’ – beroemde hoofdcommissarissen als Schimanski (Götz George), Stoever (Manfred Krug) of Charlotte Lindholm (Maria Furtwängler) – populair waren, ‘worden nieuwe teams tegenwoordig bijna net zo enthousiast door de kijkers binnengehaald als voetballers van de Bundesliga.’ Er moeten wel meer teams zijn omdat bekende acteurs als Til Schweiger (Hamburg), Ulrich Tukur (Wiesbaden) of Meret Becker (Becker) niet zo veel zin hebben om alleen rechercheursrollen te spelen. Meer teams en daarmee meer locaties zijn ook goed voor de regionalisering, die onderdeel is van het concept. Zelfs als bijna niemand van de nieuwe acteurs dialect spreekt en accenten zijn gedelegeerd aan de bijrollen.

Verfrissend anders

De nieuwe rechercheurs zijn vaak niet alleen op papier jonger, maar gedragen zich ook zo. Ze zijn hip, grootstedelijk en vertrouwd met sociale media, rijden af en toe op een scooter rond en spreken vloeiend vreemde talen. Ook maatschappelijke overtredingen zijn bij hen de gewoonste zaak van de wereld. Niet dat hun voorgangers onkreukbare ambtenaren waren: ook zij waren niet vrij van menselijke gebreken en hadden vaak hun privéleven niet op orde. Maar de jongeren proberen niet meer zo hard de empathie van de kijkers te winnen en polariseren zelfs. Zo laat rechercheur Nora Dalay (Aylin Tezel), die zwanger is van haar collega, haar baby aborteren. En als Nina Rubin (Meret Becker) in Berlijn een nacht vol excessen heeft beleefd, pakt haar levenspartner al bij het begin van de serie zijn spullen..
 
„Tatort“: „Im Schmerz geboren“ – Trailer (Youtube.com)

Ook het format wordt experimenteler en veelzijdiger. In pijn geboren, een aflevering die de Hessische Rundfunk in oktober 2014 uitzond, kreeg lovende kritieken en werd met prijzen overladen. De bloedige, wraakzuchtige veldtocht van een ex-rechercheur is experimentele krimikunst van het fijnste soort: opgebouwd als een toneelstuk van Shakespeare en geënsceneerd als een western van Quentin Tarantino.  Aan het eind zijn er 47 doden gevallen. Acteur Ulricht Tukur, die de Wiesbadense rechercheur Murot speelt, gaat de krachtmeting met een automatisch wapen aan.

Er mag veel veranderen – de situering, de rechercheurs, de verteltraditie – maar niet het Tatort-intro, dat sinds de eerste uitzending hetzelfde is gebleven. Ook al wordt het, omdat het niet meer van deze tijd zou zijn, in het buitenland vaak weggelaten, in Duitsland is kritiek erop absoluut taboe. Dat ondervond ook Til Schweiger, toen hij het intro ‘suf’ en ‘outdated’ noemde en voorstelde het af te schaffen. Maar zo ver naast het doel schieten mogen zelfs de nieuwe, wilde rechercheurs niet.