Tempelhofer Feld in Berlijn Experiment en open ruimte

Tempelhofer Feld
Tempelhofer Feld | Foto: Tempelhof Projekt GmbH

Een open terrein van 380 hectare midden in de grootstad: sinds de luchthaven Tempelhof in 2008 zijn activiteiten stopzette, groeide dit gebied uit tot het grootste stadspark van Berlijn. Waar vroeger vliegtuigen naar hun startplaats taxieden, ziet men nu joggers en fietsers voorbijkomen. Baseballspelers gooien de spieren los, wandelaars genieten van het weidse uitzicht en stadstuinders komen tot rust bij het verzorgen van hun aardappelen en zonnebloemen.

Aanvankelijk wilde de Berlijnse senaat – de regering van de Duitse hoofdstad – na de sluiting van de luchthaven op het zogeheten “Tempelhofer Feld” duizenden woningen en een nieuwe centrale bibliotheek laten verrijzen. Maar in een referendum beslisten de inwoners van Berlijn daar anders over. Een meerderheid stemde in mei 2014 voor het voorontwerp van de actiegroep “100 Prozent Tempelhofer Feld”, die zich tegen een bebouwing van het voormalige luchthaventerrein inzet. Tot eind 2015 wordt nu in samenspraak met de bevolking aan een “ontwikkelings- en onderhoudsplan” gewerkt. Tilmann Heuser, regionaal hoofd van de Bund für Umwelt und Naturschutz (BUND, Bond voor Milieu en Natuurbescherming), coördineert dit proces in opdracht van de Berlijnse senaat. Tijdens infomomenten van thematische werkgroepen en zogenaamde velddialogen kon iedereen die dat wilde zijn of haar ideeën en wensen kenbaar maken.

Vrijdheid op Tempelhof: een plaats voor iedereen

Tempelhofer Feld Tempelhofer Feld | Foto: Tempelhof Projekt GmbH Tilmann Heuser vat het resultaat samen: “De Berlijners willen het Tempelhofer Feld zo weinig mogelijk veranderen en het unieke karakter van deze grote vrije ruimte bewaren.” Ruimte voor mogelijkheden in plaats van een van tevoren bepaalde invulling; vrijheid en uitgestrektheid in plaats van verkavelde recreatiemogelijkheden. Behalve wat bijkomende toiletten, zitbanken of drinkwaterfonteintjes willen de stadsbewoners dat alles blijft zoals het is. “Het Tempelhofer Feld is een niet-commerciële plek en is voor iedereen toegankelijk, een plek voor beweging, ontmoeting en communicatie,” aldus Tilmann Heuser. De waardering voor deze plaats wijst op een idee van stadsontwikkeling waarbij meer factoren een rol spelen dan louter het indelen in vlakken en het toekennen van bestemmingen. “Als stedelijke ruimte in verandering toont het Tempelhofer Feld hoe belangrijk vrije en open ruimtes in de stad zijn.” Met andere woorden: een stad is meer dan gebouwen en beton.

De mythe Tempelhof

Het luchthavengebouw Het luchthavengebouw | Foto: Tempelhof Projekt GmbH De passie waarmee heel wat Berlijners over de toekomst van het Tempelhofer Feld van gedachten wisselen, heeft ook te maken met het rijke, gelaagde verleden van deze plek. Of het nu gaat om sport, luchtvaart, de tijd van het nationaalsocialisme of de Koude Oorlog: met zijn sporen uit de 19e en 20e eeuw ademt dit gebied geschiedenis. Al in 1883 streden voetbal- en cricketspelers hier om de overwinning. In 1909 wekten luchtvaartpioniers als Ferdinand Graf von Zeppelin of Orville Wright met hun uitvindingen het enthousiasme van de stedelingen. En in 1923 werd de luchthaven geopend, die Adolf Hitler tussen 1936 en 1941 voor propagandadoeleinden zou laten uitbouwen tot de “Weltflughafen Tempelhof”. De SS bouwde hier het concentratiekamp Columbia. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het terrein gebruikt door de wapenindustrie, waarbij duizenden mensen als dwangarbeiders werden uitgebuit. Met de Berlijnse luchtbrug van 1948/49 lanceerden de westelijke geallieerden de mythe van Tempelhof en maakten ze van de luchthaven een internationaal bekend symbool voor de verdediging van de vrijheid. Want nadat de Sovjet-Unie alle toegangen tot het “eiland” West-Berlijn via land- en waterwegen had geblokkeerd, werd de stad door de Britten en Amerikanen via de lucht bevoorraad en in leven gehouden.

Experimenteren met burgerinspraak

  Blik over de landingsbaan naar Neukölln. Foto: Tempelhof Projekt GmbH
 
Rondleidingen, apps en informatieborden moeten de geschiedenis van het Tempelhofer Feld weer tot leven brengen. Ook dat is een resultaat van de burgerinspraak. Open, eerlijk en transparant discuteren, conflicten benoemen, punten van overeenkomst vinden: het Tempelhofgebied biedt politici, overheid en burgers de experimenteerruimte om samen aan een planning te werken. Hoe garandeert men dat iedereen zijn zegje kan doen zonder dat men zich in eindeloze discussies verliest? Coördinator Tilmann Heuser: “Het is belangrijk om het hele proces thematisch gezien goed te structureren, in ons geval is dat bijvoorbeeld rond de belangrijke punten natuurbescherming, geschiedenis, sport en parkbeheer. Vervolgens komt het erop aan elk inhoudelijk deel te voorzien van een passende planning qua tijd en maatregelen. Op die manier komt men tot gemeenschappelijke resultaten waar de meeste betrokkenen zich in kunnen vinden.”

Woningen bouwen, open ruimte bewaren


Dak van de luchthaven met radartoren Dak van de luchthaven met radartoren | Foto: Tempelhof Projekt GmbH  
 
Toekomstplannen zijn er ook voor het als monument beschermde, 300.000 m² grote luchthavengebouw dat aan het Tempelhofer Feld grenst. De hal wordt verhuurd voor festivals, beurzen en concerten, en in één van de zeven hangars verblijven vluchtelingen. De Berlijnse senaat heeft plannen om op het 1,3 km lange dak een bewandelbare geschiedenisgalerij te openen. Spectaculairder is het voorstel van architect Arno Brandlhuber: om de woningnood te lenigen wil hij op het hele gebouw acht bijkomende verdiepingen plaatsen. Op die manier zouden er 3.500 woningen kunnen bijkomen, zoveel als er oorspronkelijk op het Tempelhofer Feld gepland waren. De open ruimte bewaren en tegelijk woningen bouwen: het zou allebei mogelijk zijn. Misschien is het Tempelhofer Feld een plek waar pioniersdenken en verrassende ideeën meer dan elders de kans hebben om zich te ontplooien.