Digitale identiteit „Ich dokumentiere, also bin ich“

Alain Bieber
Alain Bieber | Foto: © Alain Bieber

De tentoonstelling ‘Ego Update’ in het NRW-Forum Düsseldorf is gewijd aan het massaverschijnsel selfie. Curator Alain Bieber legt in een interview uit welke betekenis het digitale zelfportret heeft voor de eigen identiteit.

Meneer Bieber, maakt u zelf ook selfies?

Af en toe maak ik zelfportretten, maar meer voor privédoeleinden. Die foto’s deel ik eigenlijk niet op de sociale netwerken. Ik heb de tentoonstelling niet gemaakt omdat ik een selfiefanaat ben. Ik vond het een fascinerend verschijnsel omdat heel veel kunstenaars zich met het onderwerp bezighouden. Daarom was het tijd voor een tentoonstelling. Facebook gebruik ik privé. Of beter gezegd, ik doe daar alsof ik een andere identiteit heb. Met profielfoto’s kun je heerlijk spelen. Soms test ik reacties. Op mijn huidige profielfoto poseer ik met een eenhoornmasker.

Hoe verklaart u de fascinatie voor het digitale zelfportret, dat meteen in de sociale media wordt gedeeld?

Heutzutage geschieht alles in einer unglaublichen Vandaag de dag gebeurt alles met een ongelooflijke snelheid. Selfies documenteren en vereeuwigen, je vergewist je ervan dat je bestaat. Niet langer geldt ‘Ik denk, dus ik ben’, maar ‘Ik besta, dus ik ben’. We willen sporen van onze eigen identiteit achterlaten. Jaren geleden, toen ik nog journalist was, heb ik een reisdocumentaire met Chinezen gemaakt. Ze fotografeerden elkaar voor alle bezienswaardigheden om het bewijs te hebben dat ze daadwerkelijk op die plek waren. Vroeger werden toeristen hierom uitgelachen, tegenwoordig doet iedereen het. Er wordt naar houvast gezocht. Of als je nog een stap verder wilt gaan: het heeft met angst voor de dood te maken. Men wil iets van zichzelf op de sociale netwerken achterlaten.

Jezelf voortdurend opnieuw moeten uitvinden

Critici zien in de trend om jezelf virtueel vorm te geven vooral de druk om jezelf te optimaliseren. Doelt het begrip ‘Ego Update’ in de titel van de tentoonstelling daar ook op?


Ja, inderdaad. Naar mijn mening kun je dit verschijnsel inderdaad vergelijken met de updates die we van bedrijfssystemen of smartphones kennen. Na een jaar is je smartphone verouderd en moet er meteen een nieuwe komen. Precies zo heerst de dwang om jezelf voortdurend opnieuw uit te vinden. Op de sociale netwerken is er een enorme druk om erbij te horen. Het is begonnen met selfies in statusmeldingen op Facebook. Mijn nieuwe kapsel, mijn nieuwe vriend, mijn nieuwe auto, dat deelt men allemaal in de sociale media. Ook daarachter schuilt het idee van de update.

Ik denk, dus ik ben’ werd ‘Ik fotografeer, ik documenteer, dus ik ben’ – zo staat het althans in het voorwoord van de catalogus bij de tentoonstelling. Verleren wij het denken?

Uit persoonlijke gesprekken met een groot aantal verschillende mensen heb ik de indruk gekregen dat het nadenken over het eigen handelen inderdaad steeds meer aan betekenis inboet. Maar dat is ook een kwestie van generatie. Jongeren denken minder na, vaak is er sprake van onwetendheid. We moeten ons weer bewust worden van de dingen en nadenken over onze eigen digitale identiteit en privacy, anders ontstaan er inderdaad gevaarlijke tendensen zoals internetpesten.

Gevolgen voor de collectieve identiteit

Omdat we in elk geval sinds Edward Snowden weten dat er eigenlijk helemaal geen privacy op het internet meer bestaat?


Ik wil geen doemdenker zijn. Technologie is op zichzelf niet gevaarlijk, maar wel wat de mensen ermee doen. De gevolgen voor de collectieve identiteit zijn nog helemaal niet te overzien. Enerzijds heb je mensen die zich met het onderwerp digitale dementie bezighouden en een negatieve visie op de ontwikkeling hebben en anderzijds heb je degenen die er euforisch over zijn. Daarom is het belangrijk om juist nu actief te worden zodat je deze ontwikkeling kunt helpen sturen. Ego Update werkt samen met het project Streaming Egos – Digitale Identiteiten van de Goethe-Instituten in Zuidwest-Europa. De tentoonstelling is opgezet als een proces dat in januari 2016 eindigt met de conferentie Identity Convention, waaraan de Goethe-Instituten meewerken.

Waar gaat het bij ‚Streaming Egos‘ om?

De groepen uit de verschillende landen presenteren hun conclusies op een internationale conferentie. Ze gaan er op zoek naar relevante onderwerpen voor de toekomst, die vervolgens transnationaal en digitaal verder worden uitgediept. In het project draait het om de collectieve versie van de vraag: ‘Wie zijn wij?’ – als maatschappelijke groep of ook als natie, als Europeanen.

Transnationale perspectieven

Gaat men in Duitsland op een andere manier om met het vormgeven van de digitale identiteit dan in andere Europese landen?

Juist daar moeten we achter zien te komen. In de afzonderlijke landen moeten discussies over en artistieke uitdrukkingsvormen van de digitale identiteit gestimuleerd, creatief ontwikkeld, onderzocht en gepresenteerd worden. De nationale gesprekken die in gang zijn gezet, gaan over in transnationale gesprekken over bepaalde onderwerpen met als doel te komen tot een Europese visie op zowel individuele als collectieve identiteiten en op de vraag hoe die zich in de toekomst met de mogelijkheden van een digitale cultuur verder kunnen ontwikkelen.

In de catalogus van de tentoonstelling komen vooral wetenschappers en kunstenaars uit het Engelse taalgebied aan het woord. Speelt het onderwerp digitale identiteit dan nog geen rol voor Duitse wetenschappers?

Bij deze tentoonstelling willen we met de catalogus een theoretische bouwsteen aanbieden. We hebben voorafgaand aan de tentoonstelling grondig onderzoek gedaan. Het is inderdaad zo dat de meeste teksten uit de Verenigde Staten kwamen. Duitsland is altijd wat trager. In Duitsland staat men zeer sceptisch tegenover technologie. Veel wetenschappers weten niet wat er nu speelt. In de Verenigde Staten leven deze onderwerpen veel meer en daarom is men zich er daar al eerder op theoretisch niveau mee bezig gaan houden.

In november 2015 vindt in het NRW-Forum de eerste cyborgbeurs ter wereld plaats. Ligt daarin de toekomst van de digitale identiteit?

Ja, absoluut. Vroeger hing het doek in de bioscoop tien meter voor ons, daarna volgde de televisie op één meter afstand en nu is de smartphone nog maar twintig centimeter van ons verwijderd. Virtual reality-brillen zitten bijna op onze neus en in het volgende stadium worden er chips geïmplanteerd in ons eigen lichaam.

Alain Bieber is sinds april 2015 artistiek leider en directeur van het NRW-Forum in Düsseldorf. ‘Ego Update. Die Zukunft der digitalen Identität’ is zijn eerste tentoonstelling daar. Die is nog tot 17 januari 2016 te bezichtigen.