Muziek en vlucht Muziek als uitwisselings-mogelijkheid

‘Musik macht Heimat’, een actiedag van de Bayerischer Philharmonie
‘Musik macht Heimat’, een actiedag van de Bayerischer Philharmonie | Foto (uitsnede): © Monica Garduño Soto

Migratiestromen vormen een uitdaging. Want met de individuele mensen reizen culturen, talen en gewoonten mee, die in een ander land niet altijd worden begrepen. Muziek als non-verbaal, maar wel met sterke emoties gepaard gaand verschijnsel kan dan fungeren als overbrugging van de radeloosheid en verwarring.

Muziek stelt de wetenschap voor een raadsel. Terwijl er enerzijds geen universele grammatica bestaat als algemene verklaring voor de taal van de muziek, die boven de persoonlijk aangeleerde, in verschillende socialisatieprocessen individueel overgebrachte en aangeleerde uitingsvormen uitstijgt, lijken anderzijds muzikale parameters als ritme, klank en melodie, als een behoefte aan en basis van een vermogen tot expressie deel uit te maken van het genetische programma van homo sapiens.

Ook al gelden bepaalde muziekstromingen tot op de dag van vandaag als regionaal gebonden en door conventies, rituelen, regelsystemen en klankvoorstellingen afgegrensd, toch is muziek sinds mensenheugenis een medium van migratie en uitwisseling – een veel opener medium dan talen, die immers ook na en ondanks de integratie van vreemde invloeden als afgegrensde eenheid herkenbaar blijven. Dit resulteert in tegenstrijdige, soms tegengestelde ontwikkelingen.

Zo is er  in de westerse muziekindustrie uit allerlei zogenaamde etnische invloeden een polymorfe, commercieel vermarktbare ‘wereldmuziek’ ontstaan. Ook is het zo dat de in West-Europa ontstane kunstmuziek – ook wel klassieke, of serieuze muziek genoemd – tegenwoordig internationaal aantrekkingskracht uitoefent en een wereldwijd fenomeen is geworden, dat ook buiten de landen van oorsprong relevantie heeft. En dan is er de jazz, die ook tot de kunstmuziek wordt gerekend en is ontstaan uit verschillende muzikale stijlen en waarvan de oorsprong niet ligt in een bepaalde regio, maar juist in de ontwikkelingen van migratie en globalisering.

Verschillende uitgangspunten

De veronderstelling ligt voor de hand dat muziek een constructieve bijdrage kan leveren aan een oplossing voor sociale en politieke problemen in de huidige, door de vluchtelingcrisis verscherpte binnenlandse verhoudingen in West-Europa. Niet dat dat eenvoudig is, want de situatie is allesbehalve overzichtelijk. Vluchtelingen zijn in de regel door een noodsituatie verdreven uit hun land. Ze komen niet in eerste instantie naar ons toe omdat ze iets nieuws willen leren, maar om zichzelf in veiligheid te brengen of omdat ze op zoek zijn naar nieuwe toekomstperspectieven. Degenen die niet alleen maar afwachten tot de situatie thuis weer verbeterd is, maar willen blijven en integreren, zijn meestal vooral geïnteresseerd in taalonderwijs en een beroepsopleiding. In een dergelijke context zal muziek mogelijk eerder de rol spelen van sociale regressie, het koesteren van meegebrachte sentimenten en rituelen, die evenwel ook mensen uit de nieuwe omgeving kunnen aanspreken.

Een andere situatie ontstaat wanneer de emigranten professionele musici zijn. Die zullen op zoek gaan naar een publiek en uitwisseling en waarschijnlijk naar mensen met wie  ze samen muziek kunnen maken om de oude muziek van thuis te cultiveren en nieuwe te ontdekken. Emigrerende musici brengen iets mee en staan in den vreemde bloot aan nieuwe invloeden, of ze willen of niet. Maar niet iedereen staat open voor muzikale invloeden uit de nieuwe omgeving; tussen de beide polen van een regressief koesteren van tradities en een open nieuwsgierigheid zijn alle nuances mogelijk. Daarnaast is er de grote meerderheid van mensen die alleen maar naar muziek willen luisteren. En dan nog degenen die niet in muziek geïnteresseerd zijn en die dus helemaal niet worden bereikt door de op muziek gebaseerde integratieprogramma’s.

De vraag is: welke kant willen we op?

Deze korte dronevlucht over het onderwerp laat zien hoe gevarieerd de uitgangsposities zijn bij muziek die in contact komt met andere culturen. Het heeft weinig zin vluchtelingen of emigranten iets op te dringen waar ze niets mee kunnen beginnen. Het is juist van belang dat er op dit terrein een gevarieerd aanbod ontstaat waardoor mensen zich aangesproken voelen en positieve ervaringen kunnen opdoen.

Het idee dat het medium muziek gepaard zou gaan met een bepaalde sociale praktijk die speciaal op de behoeften van vluchtelingen toegesneden is, is even absurd: muziek sluit nooit a priori in of uit. Iedereen die met muziek werkt heeft een aversie tegen van tevoren vastgelegde verschillen en rollen. In principe kan elke toehoorder zelf mee gaan spelen en muzikant worden, elke muzikant kan componist worden, een orkest beginnen, bandleider worden. Al het andere wordt geregeld in de praktijk van het musiceren, waarbij nieuwe ervaringen worden opgedaan.

Er is niets op tegen om een sociale muzikale praktijk voor emigrantengroepen, of een avond samen muziek maken voor vluchtelingen te organiseren. Er is niets op tegen om ervaren musici bij elkaar te brengen in serieuze, blijvende muziekgroepen. Maar in de dagelijkse praktijk gaat dat allemaal vanzelf, want musici houden zich allemaal bezig met dezelfde vragen: wat wordt er gespeeld? Waar wordt gespeeld en met wie? Is er een gage, en misschien zelfs een onkostenvergoeding? En wie betaalt dat en hoe? Waar en hoe kun je ongestoord repeteren? Hoe vind je andere musici? Wat kun je samen doen, wat niet? Hoe bereik je een publiek en breid je het uit?

De praktijk wijst de weg

In Duitsland is er al een aantal bijzonder productieve initiatieven van de grond gekomen. Zo verbindt de in 2008 opgerichte Orientalische Musikakademie in Mannheim sociaal-cultureel buurtwerk en een gespecialiseerd opleidingsaanbod voor muziek en dans en biedt tevens een platform met eigen voorstellingen. Met het project ‘Caravan of Music and Poetry’ is er een forum in het leven geroepen dat ‘gestrande kunstenaars’ een werkplek en netwerk biedt en tegelijk iets kan doen aan de concrete leefomstandigheden van vluchtelingen. In Bremen heeft contrabassist Raed Jazbeh verschillende contacten met andere Syrische orkestmusici in West-Europa, waaruit het Syrian Expat Orchestra is ontstaan.

De Beierse Philharmonie heeft onder de werktitel ‘Musik schafft Heimat’ een coördinerend knooppunt in het losse netwerk van verschillende initiatieven in Beieren gecreëerd. Het doel is vluchtelingen als publiek en als muzikanten in contact te brengen met de plaatselijke bevolking en ze in de gelegenheid te stellen integratiebevorderende ervaringen op te doen.

Bij al deze projecten worden problemen onderkend en soms opgelost. Er is sprake van uitwisseling en dialoog en er worden netwerken opgebouwd. Dergelijke initiatieven zijn aantrekkelijk voor subsidiegevers en sponsoren en ze genereren van publiciteit.  Er ontstaat een publiek voor de muziek en een nieuwe samenhang en solidariteit. Want zo functioneert muziek als artistiek en sociaal of zelfs professioneel systeem. Overal. Zo kan muziek ook het leven van vluchtelingen beïnvloeden. Daarom verdienen deze projecten onze steun.