Portret van Maren Ade Plaatsvervangende schaamte tot kunst verheven

Regisseur Maren Ade
Regisseur Maren Ade | Foto (detail): William Minke, © NFP marketing & distribution* / Komplizen Film

Langzaam maar zeker heeft Maren Ade zich ontwikkeld tot een van de boeiendste filmmakers van Duitsland en sinds haar fantastische komedie Toni Erdmann geldt ze als redster van de Duitse cinema.

Op het moment dat ze al bijna was afgeschreven, vierde Maren Ade in 2016 met haar derde speelfilm Toni Erdmann op het Internationale Filmfestival in Cannes 2016 een gigantisch succes. Na deze sensationele ‘comeback’ werd de in 1976 geboren regisseur tot de redster van de Duitse film uitgeroepen.

Haar relatiedrama Alle Anderen was al met laaiend enthousiasme ontvangen en won tijdens het Internationale Filmfestival in Berlijn een Zilveren Beer voor de beste film. En zes jaar eerder, in 2003, had ze als aanstormend talent de critici overrompeld met Der Wald vor lauter Bäumen, waarmee ze eveneens verschillende prijzen in de wacht sleepte. Ade is een soort eeuwige geheime tip. Ze neemt zoveel tijd voor haar films dat deze iets hebben van een solitair: fonkelende kleine diamanten die in geen enkel hokje passen.

SUBTIELE KARAKTERDRAMA’S MET HUMOR

Der Wald vor lauter Bäumen Der Wald vor lauter Bäumen | Foto (detail): © Komplizen Film Op het eerste gezicht sluit Maren Ades werk naadloos aan bij de vroegere Berliner Schule, een groep filmmakers die naam maakte met nuchtere, om niet te zeggen rauwe verhalen uit het dagelijks leven. Maar de concentratie, subtiliteit en vooral het gevoel voor humor van Ade’s karakterdrama’s kenmerken haar als een filmmaakster die haar eigen weg gaat. In Der Wald vor lauter Bäumen, haar met een videocamera gedraaide lowbudgetexamenfilm over de wanhopige pogingen van een jonge lerares iets van haar leven te maken, gaf ze al blijk van een soeverein handschrift. Ade – zelf dochter van een leraar uit Baden schiep met de kersvers afgestudeerde lerares Melanie Pröschle met haar Zwabische accent, die een ‘frisse wind’ in de school wil laten waaien en zowel voor de klas als in haar privéleven op hartverscheurende manier schipbreuk loopt, een uniek personage.
 

In Alle Anderen raakt een jong verliefd stel op vakantie op Sardinië verwikkeld in een door onuitgesproken verlangens en statusangst ingegeven psychologische oorlog. In Toni Erdmann vertelt Ade het verhaal van een beklemmende vader-dochterrelatie, dat echter door de subtiele karaktertekening van de personages geloofwaardig wordt. Een keiharde jonge zakenvrouw krijgt bezoek van haar vader, een typisch product van de 1968-protestgeneratie, die, met behulp van fopartikelen – scheetkussens, valse gebitten – haar hele leventje in de war schopt, maar haar en passant op een absurde manier bevrijdt.

Een druk leven als regisseur, producent en moeder

In tegenstelling tot haar filmpersonages, die de grootste moeite hebben hun weg in het leven te vinden, verliep Ades loopbaan uitzonderlijk rechtlijnig. Ze werd in 1976 in Karlsruhe geboren, kreeg op haar veertiende een videocamera cadeau en ging films maken met vrienden. Ze werkte als stagiair bij een productiebedrijf, was een frequent bezoeker van filmhuizen – ‘Amerikaanse Independents’, herinnert ze zich, ‘geen Godards’ – en werd in 1998 probleemloos toegelaten tot de Filmacademie van München. Tijdens haar studie richtte ze met een medestudente het productiebedrijf Komplizen Film op, waarmee ze sindsdien haar eigen films en projecten van andere leden van de Berliner Schule, zoals Valeska Grisebach, Vanessa Jopp und Benjamin Heisenberg uitbrengt. Ade, die met haar partner, regisseur Ulrich Köhler (Schlafkrankheit), twee kinderen heeft – tijdens de montage van Toni Erdmann werd haar tweede zoon geboren –, is een succesvolle carrièrevrouw, die haar veeleisende beroep en haar gezin met elkaar moet zien te combineren. Ze is weliswaar eigen baas en verkeert dus in de luxepositie dat ze haar eigen werktijden kan bepalen, maar ‘eigenlijk is filmen extreem belastend’; dit is de reden dat ze maar eens in de zeven jaar een film maakt, ‘om de twee jaar, dat zou ik niet kunnen.’

Het gaat me om de personages

Maar dat is niet de enige reden waarom haar films zo’n lang rijpingsproces vergen. Voor Toni Erdmann had ze intensief contact met een echte businessconsultant. Ze kan zich zelf ook heel goed identificeren met de perfectionistische Inez: ‘Als je een film maakt moet je de lat toch heel, heel hoog leggen.’ Ze maakt auteursfilms en werkt meestal met bekende toneelspelers. Want ze vraagt improvisatietalent van haar acteurs en het vermogen ‘altijd in het moment’ te zijn, en dat is iets wat toneelspelers kennen van hun toneelrepetities. ‘Ik voel me altijd aangetrokken tot de personages – ik hou me ook veel bezig met de subtekst als ik scènes schrijf, met wat de personages willen en waarnaar ze verlangen.’
 

Juist de kwetsende woorden in Ades dialogen zijn uiterst subtiel gecomponeerd. Ze is er berucht om dat ze zich woordelijk aan haar draaiboeken houdt en scènes soms wel veertig keer opnieuw laat spelen. ‘Ik hou ervan te spelen met meerdere varianten en te knutselen met de dramatische compositie.’ Door haar vlijmscherpe psychologische blik vermijdt ze tegelijk clichés: ‘Het is net als met ieder vijandbeeld: zodra je je erin gaat verdiepen, lost het een beetje op.’

LACHEN MET EEN BROK IN JE KEEL

Hoewel ook haar eerdere films niet van absurde humor gespeend waren, nam ze wel een risico door Toni Erdmann een komedie te noemen. Maar ook in deze hoogste discipline, waarin alles staat of valt met precisie en timing, slaagde de om haar nauwkeurigheid bekend staande regisseur met vlag en wimpel. Het geheim van het over de band gespeelde komische effect van haar film is de plaatsvervangende schaamte over het pijnlijke gedrag van anderen; lachen met een brok in je keel, dat bij Toni Erdmann omslaat in ontroering.
 

Vooral de Franse critici waren enthousiast over de in Duitse films bepaald zeldzame burleske momenten in Toni Erdmann, bejubelden de film als tegelijk cerebraal en diepzinnig en tegelijk lichtvoetig en noemden hem een ‘juweel’ en ‘euforiserende pil’. Nu staat haar film ook officieel op de nominatie voor een Oscar in de categorie van de beste buitenlandse film in 2017. Weer zijn de verwachtingen hooggespannen en weer laat Ade zich niet opjagen. ‘Ik heb op het moment niets te zeggen,’ zegt de gevierde regisseur en ze wil voor haar volgende film ‘echt de tijd nemen’.