Literatuur en digitalsering ‚Gedrukte teksten worden serieuzer genomen‘

De digitalisering verandert onze leesgewoonten
De digitalisering verandert onze leesgewoonten | Foto: © alphaspirit - stock.adobe.com

Wereldwijd wordt er meer gelezen dan ooit – en steeds vaker op beeldscherm. Een een internationaal onderzoeksnetwerk onderzoekt hoe die mediawisseling het lezen beïnvloedt. Een gesprek met boekwetenschapper Adriaan van der Weel.
 

Meneer van der Weel, meer dan 150 wetenschappers uit meer dan dertig landen onderzoeken in het kader van het initiatief 'E-Read’ het lezen in het tijdperk van de digitale transformatie. U bent een van de coördinatoren van dit netwerk. Wat is het doel van dit gezamenlijke project?
 
Adriaan van der Weel Adriaan van der Weel | Foto: © privat Het gaat ons niet om een beoordeling van de digitale ontwikkelingen als goed of slecht, maar we onderzoeken of we ons voldoende bewust zijn van de mogelijke gevolgen. Zo is er bij het lezen een aantal bewuste doelen, zoals je informeren of je verdiepen in bepaalde gevoelens en zorgen en voor sommige lezers is lezen ook een manier om even te vluchten uit het dagelijkse sleur. Daarnaast heeft lezen effecten waarvan we ons niet zozeer bewust zijn: afzondering uit de sociale omgeving, stimulering van de verbeeldingskracht, ontwikkeling van empathie, discipline, concentratievermogen en abstract denkvermogen. We willen nagaan in hoeverre het lezen op een beeldscherm ook deze effecten heeft.
 
Welke voordelen heeft het lezen van een gedrukt boek?
 
Tekst op papier wordt door lezers serieuzer genomen dan tekst op een beeldscherm, dat geldt zelfs door jonge lezers. Tekst op papier biedt weinig gelegenheid voor afleiding, vooral in vergelijking met digitale apparaten met internettoegang, waarop je ook spelletjes kunt spelen, films kijken en communiceren via e-mail en sociale netwerken zoals Messenger en Whatsapp. Daardoor bevordert gedrukte tekst de concentratie, die vooral voor het lezen van langere teksten, bijvoorbeeld een heel boek, nodig is. De visuele en haptische aspecten van gedrukte tekst sluiten beter aan bij onze waarneming. Als de tekst op een drager is vastgelegd, herinneren we hem ons beter: lezen heeft overeenkomsten met de oriëntatie op een landkaart, we verankeren bepaalde tekstpassages in aan de hand van hun fysieke plaats. Als we scrollen of op hetzelfde apparaat verschillende teksten lezen, wordt die verankering verstoord.

Het internet biedt onbegrensde toegang tot literatuur
 

Maar ook het lezen op digitale apparaten heeft voordelen.
 
Om te beginnen kun je de tekst op woorden doorzoeken en de lettergrootte instellen; verder weegt de afzonderlijke tekst niets meer en kun je op één apparaat heel veel boeken meenemen. En het internet biedt onbegrensde toegang tot meer teksten. Bovendien kunnen digitale apparaten zeker ook onwillige lezers motiveren, vooral jongens.
 
Wat zou een digitaal leesapparaat moeten bieden om het lezen van een gedrukt boek zo veel mogelijk te benaderen?
 
Om heel goede redenen blijven mensen gedrukte boeken kopen en lezen, terwijl muziek en film bijna volledig een digitale aangelegenheid zijn geworden. In veel landen ligt de verkoop van boeken voor digitale lectuur onder de tien procent, na enkele jaren van snelle groei is die gestabiliseerd.
 
Kun je je trainen in het het lezen op digitale apparaten om de nadelen te compenseren?
 
Dat is natuurlijk zeker mogelijk. Gebruikers kunnen in verschillende concentratiefasen bijvoorbeeld de afleidende functies van het apparaat uitzetten. Maar ik vind het haast iets pervers hebben om zulke technische oplossingen toe te passen bij apparaten die juist zijn gemaakt voor een gebruik dat hier haaks op staat: zo groot mogelijke toegang tot alle digitale media en mogelijkheden. Vooral gezien het feit dat er toch een bewezen succesvol technisch alternatief bestaat, namelijk het papieren boek. Een mogelijke technische oplossing is ook een leesapparaat zonder internettoegang, zoals Kindle of Tolino, maar het schijnt dat die niet – of niet meer – bijzonder populair zijn bij de consument.

Het gaat om meer dan leesbaarheid

Welke onderzoeksvragen hebben de prioriteit bij uw project?
 
Een belangrijk onderwerp lijkt mij het feit dat de digitale verbreiding van tekstuele informatie veel valstrikken in zich bergt. Die hebben niet zozeer met de leesbaarheid van een medium te maken als wel met verder reikende ‘infrastructurele’ onderwerpen. Verrassend en ook paradoxaal is bijvoorbeeld dat onze digitale omgang met teksten ons belangstellingsspectrum eerder kleiner dan groter maakt. Zo is er volgens een artikel in Nature in de wetenschap eerder sprake van een afname van het aantal citaten in plaats van een toename, wat je toch zou verwachten. Als we ons te sterk richten op de discussie over lezen op beeldscherm of papier, bestaat het gevaar dat de grotere thema’s zoals dit over het hoofd zien.