500 jaar reformatie ‚Aufs Maul geschaut‘

 ‚Alles heeft zijn tijd‘: Zegswijzen die Luther 500 jaar geleden gebruikte, hoor je nu nog steeds. De tentoonstelling ‚Aufs Maul geschaut‘ nodigt ons uit woorden te voelen, horen, lezen en beleven. Een gesprek met curator Friedrich Block.
 

Waar gaat het om in de reizende tentoonstelling ‚Aufs Maul geschaut. Mit Luther in die Welt der Wörter‘?

Friedrich Block: In deze interactieve tentoonstelling staat de invloed van Maarten Luther op de ontwikkeling van de Duitse taal en op het hedendaagse Duits centraal. In zijn geschriften, vooral in zijn Bijbelvertalingen, gebruikte Luther uitdrukkingen als ‚Alles heeft zijn tijd‘, ‚In Uw hand‘ en ‚Ons dagelijks brood‘. Daarmee heeft hij ervoor gezorgd dat ze een plaats hebben veroverd in de literatuur en na zoveel eeuwen nog altijd bestaan. We gebruiken ze tot op de dag van vandaag. Acht installaties belichten de geschiedenis van de taal, maar ook esthetische kwaliteiten zoals schrift of klank.

Hoe heeft Luther zijn stempel gedrukt op het Duits dat we dagelijks gebruiken?

Luthers invloed reikt veel verder dan de uitdrukkingen die ik net heb genoemd: hij heeft gezorgd voor een uniformisering van de schrijftaal in het Duits. Het Neder- en Opper-Duits kwamen daarin samen. Hij heeft een beslissende invloed gehad op het Duits dat we vandaag de dag spreken. Iedereen begrijpt de uitdrukkingen die hij ten dele zelf heeft bedacht: woorden en zinswendingen die we gebruiken zonder te weten waar ze precies vandaan komen. ‚Dem Volk aufs Maul schauen‘ is bijvoorbeeld een gevleugeld woord dat uit de Sendbrief vom Dolmetschen (Zendbrief over het vertolken) komt: je moet mensen ‚auf das Maulen sehen‘, dat wil zeggen, je moet kijken hoe mensen praten als je het hedendaagse taalgebruik wilt bestuderen. Dit soort zegswijzen verankeren zich in de taal en ontwikkelen zo het vermogen om eeuwenlang mee te gaan.

Hoe kun je taal tentoonstellen?

Taal tentoonstellen betekent dat je die gestalte moet geven in de expositieruimte – vierdimensionaal en multimediaal. Taal is niet vlak, maar visueel, klankrijk en vindt plaats in de tijd. Om bezoekers de uitdrukking ‚Alles heeft zijn tijd‘ bijvoorbeeld ruimtelijk te laten beleven, hebben we ons verdiept in de betekenis van het woord ‚tijd‘.
Oorspronkelijk, in het Indo-Europees, hangt tijd samen met een proces van scheuren en verdelen. Daaruit is een installatie ontstaan in de vorm van een reusachtig schrijfblok, onderverdeeld in afscheurbare fragmenten, die allemaal zijn voorzien van literaire en documentaire aspecten van het thema tijd. In de interactie met de bezoekers, in het proces van afscheuren, wordt de betekenis zintuiglijk tot uitdrukking gebracht.

Hebt u nog een ander voorbeeld?

‚De mens is tot arbeid geboren, zoals een vogel tot vliegen‘, is een citaat uit de Predigt vom Ehestand (Preek over het huwelijk), dat als een spreekwoord is geformuleerd. Het woord ‚arbeid‘ kreeg in de tijd van de reformatie een positieve betekenisverschuiving. Arbeid werd niet langer gezien als een last en een kwelling, maar als een Gode welgevallig dienen. Om uit te beelden dat ‘arbeid’ telkens van betekenis verandert, hebben we een lange lijst met samenstellingen gekozen waarin het woord ‘arbeid’ voorkomt. Om de paar seconden verschijnen er nieuwe woorden op het scherm, van Fronarbeit (corvee, herendienst) tot Arbeitsüberlastung (te hoge werkdruk). Daaruit blijkt ook hoe creatief Luther zelf met woorden was, want veel van die samenstellingen zijn door hem bedacht, zoals Lückenbüßer (invaller, gatenvuller), Feuereifer (vurige ijver), Machtwort (machtswoord), die nog steeds in het dagelijks spraakgebruik voorkomen.
In de acht installaties van ‚Aufs Maul geschaut‘ worden de uitdrukkingen ook qua klank onder de loep genomen. De klankbeginselen van de uitdrukkingen worden gefilterd en door acht stemmen, die bestaan uit afzonderlijke klankelementen van hout of koper, ten gehore gebracht. Het publiek hoort ritmische vormen, die zijn ontleed en tot een nieuwe klankgebeurtenis samengevoegd.

Wat kunnen we vandaag nog van Luthers taalvirtuositeit leren?

Een van de locaties die we hebben gekozen was de nieuwe GRIMMWELT in Kassel, omdat we de tentoonstelling in de context van de gebroeders Grimm wilden plaatsen. Hun waardering voor Luthers gezag op taalkundig gebied blijkt uit het feit dat zij in hun grote woordenboek van de Duitse taal Luther als eerste bron noemen. Waar we vandaag de dag nog een voorbeeld aan kunnen nemen is het taalgebruik van Luther, dat dicht bij de mensen stond, zonder vervlakking van de betekenis, de beelden- en klankrijkdom van de woorden en natuurlijk zijn inspanningen om van taal geen elitair of regionaal begrensd, maar juist een toegankelijk medium te maken.