Fietsen in Berlijn Tussen levensgevoel en levensgevaar

Als fietser moet je soms een halve acrobaat zijn om het verkeer te ontwijken
Als fietser moet je soms een halve acrobaat zijn om het verkeer te ontwijken. | Foto: Jörn Blind © Goethe-Institut

Fietsen – dat betekent voor veel Berlijners een levensgevoel, de ideale manier van voortbewegen én de overtuiging dat de fiets tweehonderd jaar na zijn uitvinding nog steeds toekomst heeft.
 

‘Ik houd van het idee van een stad met meer ruimte en betere lucht,’ zegt bijvoorbeeld een vrouw die ook met regen met plezier op de fiets stapt. Helaas is dat nog toekomstmuziek. Nu staan de auto’s in de straten van Berlijn nog elke dag bumper aan bumper van stoplicht tot stoplicht en zien de eenzame, gestreste bestuurders met lede ogen de fietsers aan zich voorbijtrekken. Maar ook in de vastgelopen hoofden van de automobilisten begint iets in beweging te komen. Weliswaar loopt het autoverkeer in de binnenstad terug, toch wordt begin 2018 nog steeds slechts 13 procent van de afstanden per fiets afgelegd. Ter vergelijking: in Münster, fietsstad nummer 1 van Duitsland, is dat 40 procent.

 

Vijftig procent van de autoritten in Berlijn zijn korter dan vijf kilometer - een afstand die goed te doen is met de fiets

Infografiek: Fietsen in getalen© Goethe-Institut
 

Idealistisch, pragmatisch, strijdlustig: de fietsers van Berlijn
 

Wie in Berlijn op de fiets stapt, moet een vooruitziende blik hebben, en dat niet alleen met het oog op het volgende kruispunt. Berlijn als fietshoofdstad ligt nog heel ver in het verschiet. Echt relaxed fietsen is er niet vaak bij in de straten van Berlijn: te nauw, de druk. Fietsers, automobilisten, bus, tram, voetgangers – niet zelden wordt er een verbeten strijd gevoerd om het eigen territorium.
Fietspaden? Te weinig, te smal, te onzichtbaar. En dan worden ze soms ook nog als parkeerplaats gebruikt. Geen wonder dat de beruchte Berlijnse toon in de omgang vaak nog een beetje ruwer is. Er wordt gegesticuleerd, geschreeuwd, afgesneden – door automobilisten net zo goed als door fietsers. De fietsers kunnen weliswaar even hard schreeuwen maar ze zijn duidelijk de zwakste partij in het verkeer. In 2017 verongelukten negen fietsers in het verkeer in Berlijn, in 2016 waren het er zelfs zeventien. Daar komen jaarlijks nog honderden zwaargewonden bij.
 
Triest monumentje ter herinnering aan verongelukte fietsers en als waarschuwing om op te letten in het verkeer. Witgeverfde ‘spookfiets’: triest monumentje ter herinnering aan verongelukte fietsers en als waarschuwing om op te letten in het verkeer. | Foto: Jörn Blind © Goethe-Institut
Desondanks laat het idealisme van de Berlijnse fietsers zich niet door statistieken of stikstofoxide afremmen. ‘Ik fiets omdat het de mooiste manier is om het hele jaar cabrio te rijden,’ aldus een Berlijnse fietser. Of: ‘Omdat je nooit in de file staat en meer van het weer meekrijgt, omdat je je milieuvriendelijk voortbeweegt, flexibel en niet afhankelijk van bus- en tramtijden bent – en op tijd en ontspannener op je bestemming aankomt.’


Fietsen – enerzijds gewoon een manier om van A naar B te komen. Maar anderzijds is het de weg zelf. En op die weg beleef je op de fiets veel meer dan achter het stuur. Bijvoorbeeld een ritje door de stad in een warme zomernacht als het autoverkeer bijna stilligt, als je één wordt met de pedalen en in een flow komt die je even alles laat vergeten wat voor en achter je ligt – behalve het verkeer.

 
  • ‘Een bakfiets is in een vlakke stad als Berlijn ideaal. Naast mijn kinderen passen ook de boodschappen erin. Onze bakfiets vervangt dus de auto.’ Christina E. Foto: Alexandra Lau © Goethe-Institut
    ‘Een bakfiets is in een vlakke stad als Berlijn ideaal. Naast mijn kinderen passen ook de boodschappen erin. Onze bakfiets vervangt dus de auto.’ Christina E.
  • ‘Ik zit het hele jaar door graag op de fiets. En, misschien een uitzondering in Berlijn: ik heb niks tegen automobilisten en laat me ook niet snel opfokken.’ Paul W. Foto: Jörn Blind © Goethe-Institut
    ‘Ik zit het hele jaar door graag op de fiets. En, misschien een uitzondering in Berlijn: ik heb niks tegen automobilisten en laat me ook niet snel opfokken.’ Paul W.
  • •	‘Een volle metro is niets voor mij – geef mij maar de fiets om naar mijn werk te gaan. Het stadsverkeer geeft soms wel stress, maar door de frisse lucht en de beweging ’s morgens ben ik meteen lekker wakker.’ Johanna D. Foto: Jörn Blind © Goethe-Institut
    • ‘Een volle metro is niets voor mij – geef mij maar de fiets om naar mijn werk te gaan. Het stadsverkeer geeft soms wel stress, maar door de frisse lucht en de beweging ’s morgens ben ik meteen lekker wakker.’ Johanna D.
  • ‘Ik ben op de fiets eigenlijk altijd sneller dan met de auto of de metro. En nooit last van files, behalve dan de uitlaatgassen.’ Michael S. Foto: Jörn Blind © Goethe-Institut
    ‘Ik ben op de fiets eigenlijk altijd sneller dan met de auto of de metro. En nooit last van files, behalve dan de uitlaatgassen.’ Michael S.
  • ‘Mensen vragen vaak of het niet erg onpraktisch is met zulke dunne racefietsbandjes in de straten van Berlijn met al die glasscherven. Dat is het soms wel, ja, maar toch gaat er niets boven fietsen – af en toe een lekke band neem ik op de koop toe.’ Nina R. Foto: Jörn Blind © Goethe-Institut
    ‘Mensen vragen vaak of het niet erg onpraktisch is met zulke dunne racefietsbandjes in de straten van Berlijn met al die glasscherven. Dat is het soms wel, ja, maar toch gaat er niets boven fietsen – af en toe een lekke band neem ik op de koop toe.’ Nina R.
 

Leenfietsen bepalen het straatbeeld
 

En voor wie nu de fietskriebels heeft gekregen en overweegt de auto voortaan thuis te laten, is er goed nieuws: je hebt tegenwoordig niet eens een eigen fiets meer nodig om te kunnen fietsen. Overal in de stad vind je leenfietsen, ze zijn niet meer weg te denken. Het lijkt wel of er elke week meer bijkomen. Overal zie je ze staan, met reflecterende oranje spaken, turquoise of zilverkleurig, soms in grote aantallen bij elkaar, als kleurige eilandjes in het straatbeeld, soms alleen. Begin 2018 telde Berlijn al meer dan 16.000 fietsen, van in totaal zes verschillende aanbieders, en het aantal stijgt nog gestaag. Af en toe wordt er ook al gemopperd over al die geparkeerde leenfietsen die de trottoirs verstoppen. De stedelijke aanbieder Nextbike – een van de eerste in de stad – noteert ondanks toenemende concurrentie stijgende gebruikscijfers.

 
Leenfietsen voor het Konzerthaus in Berlijn Rekken vol leenfietsen van de stedelijke aanbieder Nextbike voor het Konzerthaus Berlin. Nextbike streeft naar een aanbod van 5000 fietsen op 700 punten in de stad eind 2018. | Foto: Jörn Blind © Goethe-Institut
Infografiek: Deelfietsen© Goethe-Institut



In plaats van autolawaai het zachte snorren van de vrijloop


Met zoveel fietspower in de stad begint het langzamerhand ook in de politiek door te dringen dat er meer voor de fiets gedaan moet worden. Begin 2018 werd in het kader van de ‘Berlijnse mobiliteitswet’ de eerste fietswet in Duitsland aangenomen. Er gloort dus hoop: meer en bredere fietspaden met groene golf , kruisingsvrije snelfietspaden, autovrije fietsstraten en meer fietsenstallingen – en dat zijn maar een paar van de voorgenomen maatregelen in Berlijn. ‘Met de mobiliteitswet begint nu eindelijk een nieuw tijdperk van verkeerspolitiek, waarin de stad niet alleen van de automobilisten meer is, maar van alle mensen,’ aldus een verheugde woordvoerder van de adfc, de belangenvereniging van de fietsers in Duitsland. Het visioen van Berlijn als fietsstad komt dichterbij, bijvoorbeeld door steeds meer initiatieven die autovrije zones en fietsstraten bevorderen. Ook grotere plannen beginnen concretere vormen aan te nemen, bijvoorbeeld het project ‘Radbahn’: een fietstraject onder het viaduct van de U-Bahn door, negen kilometer dwars door Berlijn.
 

fietsflats
 

In Berlijn wordt bijna elke straatlantaarn, elke paal, elk aangeplant boompje, hoe teer ook, gebruikt om fietsen aan vast te ketenen. Volgens het initiatief ‘Volksreferendum fiets’, zijn er 200.000 nieuwe fietsparkeerplaatsen nodig in de stad. Naast afsluitbare boxen zijn er grote overdekte fietsenstallingen gepland, zogenaamde fietsflats, waarin de fietsen zo’n beetje tot in de hemel boven elkaar worden gestald. In Münster staat op de tot nu toe grootste overdekte fietsenstalling van Duitsland, die plaats biedt aan 3500 rijwielen, inclusief alle comfort die nodig is om fietsen in topconditie te houden: een fietsenmaker, fietsverhuur en zelfs een fietswasserette.
 
De Berlijners zelf hebben duidelijk voor ogen hoe hun fietsstad er ooit uit moet zien: ‘Het Berlijn van de toekomst heeft fietssnelwegen, die hele stukken stoplichtvrij zijn. Parkeerplaatsen veranderen in ruimte om fietsen te stallen met veel groen. Voetgangers en fietsers hebben voorrang bij stoplichten. In plaats van autolawaai hoor je het zachte snorren van de vrijloop,’ voorspelt een bijzonder enthousiaste fietser.
Tja, wie wil er dan niet op de fiets (over)stappen?

 
  • Ein Lastwagen steht auf dem Radweg Foto: Jörn Blind © Goethe-Institut
    Parkplatz Fahrradweg – leider keine Seltenheit in Berlin. Bis 2020 soll es in der Stadt 60 neue Radwege geben – hoffentlich weniger zugeparkt.
  • Ein Gruppenfahrrad und ein Velotaxi stehen vor dem Brandenburger Tor in Berlin Foto: Jörn Blind © Goethe-Institut
    Chauffiert werden oder selbst in die Pedale treten? Sightseeing mit dem Velotaxi (rechts) ist in Berlin eine beliebte Möglichkeit, gemächlich die Stadt zu erkunden.
  • Ein Fahrradgerippe steht angeschlossen an einem Geländer, im Hintergrund fährt eine Straßenbahn Foto: Jörn Blind © Goethe-Institut
    Verbogen, verrostet, verlassen: Wie lange wartet dieses Fahrrad wohl schon auf seinen Besitzer? Über 100.000 so genannter Fahrradleichen gibt es in der Stadt. Für manche Unternehmen ein Geschäftsmodell: Sie machen die Schrotträder wieder fit.
  • Viele verschiedene Fahrräder stehen dicht gedrängt an einem Fahrradparkplatz Foto: Alexandra Lau © Goethe-Institut
    Parkplätze sind auch für Räder ein rares Gut in Berlin. Künftig könnte sich das Problem noch verschärfen: Mindestens 30.000 Leihräder soll es bald in der Stadt geben.

Fietsstad Münster

Wie zich een voorstelling wil maken van Berlijn als fietsstad in de toekomst zou eens een kijkje kunnen nemen in Münster. Want hier hebben ze één ding goed begrepen: als je meer mensen wilt laten fietsen moet je er iets voor doen. Daarom werd het particuliere autoverkeer uit de binnenstad verbannen en de infrastructuur consequent op fietsen afgestemd. Inmiddels stapt een op de drie Münsteraars dagelijks op de fiets. Er zijn bijna twee keer zoveel fietsen als inwoners, namelijk 500.000.