Brexit
“De kunstensector zit vol remainers”

Protest tegen de Brexit: nu Groot-Brittannië de EU verlaten heeft, hebben veel cultuurmakers geen toegang meer tot subsidies en samenwerkingsprojecten.
Protest tegen de Brexit: nu Groot-Brittannië de EU verlaten heeft, hebben veel cultuurmakers geen toegang meer tot subsidies en samenwerkingsprojecten. | Foto (fragment): © Fred Moon/Unsplash

Cultuur leeft bij gratie van uitwisseling: concerten en tentoonstellingen touren door steden en landen, en in theaterproducties en dansgezelschappen werken teams van kunstenaars uit verschillende landen samen. Maar de Brexit bemoeilijkt die samenwerking met Groot-Brittannië. Welke impact zal dit hebben op het culturele landschap in Europa?

Eind januari 2020 stapte Groot-Brittannië uit de Europese Unie. Die gebeurtenis heeft op het eerste gezicht weinig te maken met het culturele landschap: de EU heeft geen mandaat voor cultuur, want dat is een bevoegdheid van de lidstaten zelf. Er bestaan dan ook geen rechtstreekse EU-subsidies voor bijvoorbeeld de Salzburger Festspiele of de muziekschool in Detmold. Toch werken de Europese culturele instellingen nauw samen. Die uitwisseling wordt ook financieel ondersteund door officiële EU-programma’s (zie infokader). Gitte Zschoch leidt het netwerk van Europese culturele instellingen (EUNIC). Zij legt uit wat we mogen verwachten als Groot-Brittannië zich nu politiek terugtrekt.

Sinds 31 januari is de Brexit een feit. Welke invloed heeft dat op de culturele uitwisseling en op welke manier worden cultuurmakers dat gewaar?

Gitte Zschoch ist seit 2018 Geschäftsführerin von EUNIC, dem Netzwerk der europäischen Kulturinstitute mit Sitz in Brüssel. Davor baute sie die Außenstelle des Goethe-Instituts in Kinshasa (Demokratische Republik Kongo) auf, wo sie Projekte wie die crossmediale Webserie „Kinshasa Collection“ oder eine Eröffnung der Tourneeausstellung von Wolfgang Tillmans realisierte. Sie war außerdem stellvertretende Leiterin des Kommunikationsbereichs in der Zentrale des Goethe-Instituts. Gitte Zschoch studierte Literaturwissenschaften in München und Moderne Koreanische Literatur in Seoul, Südkorea. Gitte Zschoch ist seit 2018 Geschäftsführerin von EUNIC, dem Netzwerk der europäischen Kulturinstitute mit Sitz in Brüssel. Davor baute sie die Außenstelle des Goethe-Instituts in Kinshasa (Demokratische Republik Kongo) auf, wo sie Projekte wie die crossmediale Webserie „Kinshasa Collection“ oder eine Eröffnung der Tourneeausstellung von Wolfgang Tillmans realisierte. Sie war außerdem stellvertretende Leiterin des Kommunikationsbereichs in der Zentrale des Goethe-Instituts. Gitte Zschoch studierte Literaturwissenschaften in München und Moderne Koreanische Literatur in Seoul, Südkorea. | Foto: © Ksenia Kuleshova / EUNIC Door corona is een en ander wat op de achtergrond geraakt, ook de brexitonderhandelingen tussen Groot-Brittannië en de Europese Unie. Eind januari, toen de Brexit definitief werd, heeft de Europese Culturele Stichting samen met tal van Europese partners een grootschalige actie ondernomen, waarbij ze zich ertoe verbonden hebben de samenwerking met cultuurmakers en andere spelers uit de culturele sector in het Verenigd Koninkrijk te intensiveren. In wezen komt hun visie hierop neer: de culturele samenwerking zal en moet verdergaan, tenminste wat kunstenaars en instellingen betreft. We merken op dit moment veel persoonlijk medeleven, veel spijt. Veel lui in Brussel vinden het jammer en pijnlijk dat het tot deze breuk gekomen is. En dat is ook zo in Groot-Brittannië zelf: de cultuursector zit vol “remainers”, mensen die in het referendum tégen een brexit gestemd hebben. Helaas hebben zij geen meerderheid behaald.

Wat zal er in de toekomst veranderen?

De Britse regering heeft zich cultureel vrij duidelijk van de EU afgewend. Via het Creative Europe-programma ter bevordering van culturele uitwisseling kunnen ook buurlanden van buiten de EU betrokken worden, bijvoorbeeld de landen van de zogenoemde westelijke Balkan. Groot-Brittannië heeft zich daar actief uit teruggetrokken en toont geen interesse om er nog deel van uit te maken. Voor cultuurmakers is dat erg. Het maakt dat zij geen toegang meer hebben tot subsidies en samenwerkingsprojecten – laat staan tot rechtstreekse uitwisseling.

Wat mogen we van de brexitonderhandelingen verwachten?

In het politieke Brussel schijnt er een consensus te bestaan dat de breuk moet worden doorgetrokken in alle domeinen, ongeacht hoe goed men tot dusver heeft samengewerkt. Er moet in elk geval vermeden worden dat alles bij het oude blijft en dat alleen de verdragen veranderen. De onderhandelingen zijn recent hervat, na een onderbreking als gevolg van corona. Nu gaat het om een verlenging van de overgangsperiode. Mijn indruk is dat het Britse standpunt nog steeds neigt naar een absolute afkeer en dat er op dit moment nauwelijks ruimte voor compromissen is.

Gelooft u dat de Brexit separatistische landen aanmoedigt om de EU te verlaten?

Dat denk ik niet. In Polen, bijvoorbeeld, is het maatschappelijk middenveld zo pro-Europees, dat geen enkele partij of leiding zich daartegen zou verzetten. Vorig jaar werd het vijftienjarig lidmaatschap van de EU er gevierd met een grote campagne van de regering. De Brexit geldt niet meer als voorbeeld. De belofte en de voordelen van het EU-lidmaatschap zijn nog steeds te groot. Dat zie je ook aan landen die inspanningen blijven doen om lid te kunnen worden, zoals Albanië of Noord-Macedonië.

Vandaag kan je een klein beetje zien hoe het zou zijn als er geen statengemeenschap bestond en als je bijvoorbeeld een visum nodig had om naar een ander Europees land te reizen.

Ja, dat is interessant om te zien. We schermen ons af en dat geeft enigszins een idee van hoe het zou zijn als we niet zo gemakkelijk konden reizen. Heel wat zaken die we vandaag vanzelfsprekend vinden, zouden dat plots niet meer zijn: citytrips, taalreizen, langeafstandsrelaties, studeren in het buitenland ... Voor wie lid is van de EU zijn dat soort dingen – in niet-coronatijden – zeer eenvoudig. Het loont de moeite daarvoor te blijven opkomen. Binnenkort zullen de Britten voorgoed met allerlei beperkingen geconfronteerd worden.

Bovenop de te verwachten besparingen door de Brexit kregen we ook nog eens, geheel onverwacht, met een coronacrisis te maken. Wat heeft de grootste impact op het culturele leven, de Brexit of de coronacrisis?

De coronacrisis. Tegelijk wordt nu ook zeer duidelijk hoe belangrijk cultuur in ons dagelijks leven is. De regels in verband met social distancing maken dat we niet meer naar de bioscoop, naar een tentoonstelling of naar een musical kunnen. Het is pijnlijk om te zien dat we geen toegang meer hebben tot dingen die anders vanzelfsprekend lijken. Maar net hierdoor wordt de culturele en creatieve sector eindelijk eens écht zichtbaar. Er was ook nog nooit zoveel aandacht voor de enorme diversiteit van de culturele sector. In dat opzicht is dit wel een goed moment voor lobbywerk.

Merkt u dat ook concreet?

Er worden momenteel veel inspanningen geleverd om de precaire situatie van kunstenaars te verlichten. Enkele leden van het Europees Parlement zijn bezig met acties en verzoekschriften om bijvoorbeeld de toegang tot de sociale zekerheid voor kunstenaars te verbeteren. Er zijn een aantal hoopgevende vooruitzichten, maar in eerste instantie zullen de budgetten na de crisis waarschijnlijk kleiner zijn, en dus zal ook het cultuuraanbod wat beperkter zijn.

Wat maakt cultuur zo belangrijk dat het de moeite loont om zo sterk te ijveren voor uitwisseling en internationale samenwerking?

Cultuur brengt mensen samen. Cultuur draagt bij aan de verstandhouding tussen volkeren en schept vertrouwen over landsgrenzen heen. Dat is belangrijk in conflictgebieden – waar soms geen andere mogelijkheden tot uitwisseling meer zijn – en in tijden van crisis zoals vandaag, nu we door corona weer duidelijk aan het bestaan van die grenzen herinnerd worden. Culturele uitwisseling en samenwerking brengt mensen nauw samen. Dat geeft hen de kans elkaar beter te leren kennen en van hun vooroordelen af te raken. Bovendien profiteren we natuurlijk allemaal van de immense creatieve rijkdom die de wereld te bieden heeft; culturele uitwisseling zorgt dat we daar toegang toe krijgen.

Stel dat u een wens mocht doen, hoe zou de culturele samenwerking er dan voortaan uitzien?
Ik hoop dat we van de huidige situatie gebruikmaken om na te denken over hoe we in de toekomst willen samenwerken. We zouden bijvoorbeeld iedereen die in de culturele sector actief is, een eerlijk loon moeten geven. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat we met z’n allen aan cultuur kunnen doen? Ik hoop dat we meer gaan samenwerken en elkaar minder als concurrenten gaan zien. En last but not least: Hoe kan de cultuursector ook beter rekening houden met de eigen impact op het milieu?
 

EUNIC - Nationale culturele instellingen in de Europese Unie

Cultuur is in Europa een bevoegdheid van de lidstaten. Toch is cultuur voor de EU-vertegenwoordigers almaar belangrijker geworden in de betrekkingen met landen buiten de Europese Unie. Daarom werd er een culturele agenda en sinds 2016 ook een strategie voor de externe relaties uitgewerkt. In 2006 verenigden de Europese culturele instellingen zich in een netwerk, met de bedoeling samen Europese culturele relaties te onderhouden en daarin ook partner te worden van de EU: EUNIC (European Union National Institutes for Culture) telt 36 leden uit alle 27 EU-lidstaten en wordt onder andere gesteund door het programma Creative Europe van de Europese Unie.