Über das Projekt

Jugendliche blicken vom Dach aus über eine Stadt © Ant Rozetsky/unsplash

Alom zichtbare voorbeelden van samenwerking

Het project Freiraum wil achterhalen hoe het in de steden van Europa met de vrijheid is gesteld. Welke vragen rijzen er wanneer burgers, wetenschappers en vertegenwoordigers van de culturele sector nadenken over het begrip “vrijheid” en dit toespitsen op de lokale situatie? Welke problemen worden er in een stad zichtbaar? 38 Goethe-Instituten en hun partners uit de kunstwereld en maatschappelijke organisaties wisselen dwars door Europa hun vragen uit en formuleren creatieve antwoorden – op afstand, met hulp van enige distantie, voor elkaar. Een schets van het project.

Europa verandert. Populistische en nationalistische partijen vinden in veel landen weerklank. Scepsis tegenover de EU, die bijvoorbeeld blijkt uit het Brexit-referendum, beperkt zich niet tot Groot-Brittannië. Portugal, Spanje en Griekenland moeten drastische bezuinigingsmaatregelen nemen. En het integratieproces verloopt niet overal even snel. Landen als Roemenië en Bulgarije zullen de komende tijd een rol in de marge blijven spelen. Kortom: Europa staat in veel opzichten voor uitdagingen en zoekt naar antwoorden.

Teenagers are looking over a town from a rooftop Photo: Ant Rozetsky © unsplash
Goethe-Institut: de uitdaging aangaan en nieuwe accenten zetten in de Europese politiek
 

Het Goethe-Institut ziet zichzelf als een instelling met een Europese missie. Het komt op voor de visie van een geïntegreerd Europa, maakt zich sterk voor een gemeenschappelijke maar toch diverse culturele ruimte en heeft waarden als openheid, vrij verkeer, rechtvaardigheid en de integratie van alle leden van de samenleving hoog in het vaandel staan. Tegelijkertijd is het Goethe-Institut zich ervan bewust dat bijna overal het gevoel heerst dat de status quo in Europa momenteel in een crisis verkeert. Stug vasthouden aan het verhaal van een verenigd Europa kan dan makkelijk overkomen als een ontkenning van de realiteit. Zoals Europa de uitdaging van de huidige situatie moet aangaan, moet ook het Goethe-Institut duidelijkere accenten zetten als het gaat om zijn betrokkenheid bij de Europese politiek. Niet een naïef enthousiasme, maar de bereidheid tot dialoog moet daarbij richtinggevend zijn – een dialoog die ongetwijfeld niet zonder spanningen zal zijn.
 
Freiraum: positie innemen, partners versterken, nieuwe doelgroepen ontsluiten
 

Een duidelijke positie neemt het Goethe-Institut in met het grote project Freiraum, dat van 2017 tot begin 2019 plaatsvindt. Een centrale rol is daarin weggelegd voor het begrip vrijheid, dat zeker sinds de Verlichting zeer belangrijk is voor het Europese zelfbeeld. De belofte die dit begrip in zich draagt, heeft echter een deel van haar glans verloren. De ambivalentie van het begrip vrijheid wordt tegenwoordig duidelijk zichtbaar en lang niet alleen omdat bijvoorbeeld in landen als Polen en Hongarije een antiliberale politieke stijl overheerst. Dergelijke ontwikkelingen maken veel partners van het Goethe-Institut onzeker en zijn voor sommige daadwerkelijk bedreigend. Voor hen wil het Goethe-Institut een betrouwbare partner zijn – en met Freiraum een alom zichtbaar voorbeeld van samenwerking stellen.

Het Goethe-Institut wil met het Freiraum-project heel bewust nieuwe doelgroepen aanspreken: jongeren met een migratieachtergrond die vaak worden gemarginaliseerd en mensen die kritisch of althans sceptisch tegenover het Europa van vandaag staan, maar nog genoeg bereidheid tonen tot een gesprek. Ook mensen die openstaan voor Europa, maar dit al te vanzelfsprekend vinden, moeten gemotiveerd worden om hun stem te laten horen.
 
Verloop van het project: vragen opstellen, tandems vormen, vragen uitwisselen, antwoorden formuleren
 
In Freiraum staat de netwerkgedachte centraal. Het is de bedoeling dat het project als volgt verloopt: Tot eind september 2017 formuleert elk van de deelnemende 38 Europese Goethe-Instituten samen met diverse lokale partners[T1]  – dat kunnen theaters zijn of kunstcentra, ngo’s, universiteiten, verenigingen en initiatieven – een vraag over het begrip vrijheid. Deze vraag moet gaan over een zeer bijzondere probleemsituatie die voor de betreffende locatie van groot belang is. Om deze vraag te formuleren en aan te scherpen, moet elk Institut de tijd nemen voor een intensief onderzoeksproces en bijvoorbeeld een workshop met partners en externe deskundigen organiseren.

Uit de evaluatie van een vragenlijst die nog voor de start van het project aan alle Europese Goethe-Instituten werd gezonden, is gebleken dat de vragen waarschijnlijk zullen draaien om een van deze drie grote themagebieden:

  1. “vrijheid en identiteit” (de botsing van de vrijheid van meningsuiting en de kunst met religieuze waarden; de vele conflicten als gevolg van de strijd voor vrouwen- en LGBTQ-rechten);
  2. “vrijheid en economie” (hoe de economische situatie van individuen, maar ook staten samenhangt met de uitoefening van fundamentele vrijheden; hoe de vrije neoliberale markt de vrije ontplooiing van mensen dikwijls in de weg staat);
  3. “vrijheid en Europa” (de verschillende perceptie van de EU als enerzijds een garantie voor vrijheid en onafhankelijkheid en anderzijds een juk dat de autonomie beperkt).

Hoe de blik van buiten helpt om de Europese gedachte nieuw leven in te blazen
 

In de tweede fase hebben de 38 deelnemende Goethe-Instituten met hun partners uiterlijk begin november 2017 video’s van circa twee minuten gemaakt die hun vraagstelling aanschouwelijk maken en de achtergronden toelichten. Deze video’s worden vervolgens gepresenteerd op de conferentie in Warschau, een bijeenkomst die op 4 en 5 december 2017 plaatsvindt. Het doel van deze conferentie is niet alleen de presentatie van de vragen, maar ook het door middel van loting bepalen van zogenaamde tandems. Dit zijn koppels van twee Goethe-Instituten die in het kader van het Freiraum-project samenwerken, hun vragen uitwisselen en met hun partners een antwoord formuleren op de vraag van het tandem-Institut.

Een voorbeeld: De Goethe-Instituten in Warschau en Dublin worden door middel van loting aan elkaar gekoppeld. Dublin buigt zich dus over de vraag uit Warschau en ontwikkelt daarover samen met zijn partner een project- of formataanbod en vice versa. We vinden het belangrijk dat de lokale partners en hun denkbeelden, ideeën en plannen centraal staan en niet die van de Goethe-Instituten. Uit ieder gevormd tandem vloeien dus twee producties voort, die op beide locaties, in dit voorbeeld zowel in Warschau als in Dublin, worden gepresenteerd. Het tijdsbestek hiervoor loopt tot in het voorjaar van 2019.

We vertrouwen erop dat het perspectief van een buitenstaander helpt om situaties op een nieuwe en andere manier te beoordelen. We zijn er zeker van dat een creatieve oplossing voor een als problematisch ervaren situatie gevonden kan worden wanneer deze vanuit een heel andere locatie wordt bekeken. En we zijn ervan overtuigd dat deze uitwisseling de kans biedt om de Europese gedachte, die tegenwoordig veel te vaak als abstract wordt ervaren, nieuw leven in te blazen.