Top Secret International – Staat 1 In de wereld van de inlichtingendiensten

De Glyptothek verandert in een gebouw van de geheime dienst
De Glyptothek verandert in een gebouw van de geheime dienst | © Rimini Protokoll / Benno Tobler

Vrijheid of veiligheid? In de interactieve voorstelling Top Secret International – Staat 1 vragen de Münchner Kammerspiele en het kunstenaarscollectief Rimini Protokoll in een coproductie met het Goethe-Institut hoeveel staatstoezicht een democratie kan verdragen.

De Romeinse keizer Marcus Aurelius hield zich in zijn filosofische werk Persoonlijke notities al bezig met de vraag wat de staat nu wel en niet mag. Dat is in het licht van de recente afluisterschandalen en het vergaren van gegevens van burgers weer een zeer brandende kwestie geworden.

Top Secret International (Staat 1), 2016 Top Secret International (Staat 1), 2016 | © BND / Martin Lukas Kim In het eerste deel van Top Secret International – Staat 1 bis 4 laat het auteur-regisseursteam Rimini Protokoll de toeschouwers in de zalen van de Glyptothek in München een reis maken door de wereld van de inlichtingendiensten. De productie, die in samenwerking met het Haus der Kulturen en het Goethe-Institut tot stand is gekomen, verbindt de antieke stenen beelden met informatie uit de schaduwwereld van de geheime diensten en informanten van nationale inlichtingendiensten. Via een koptelefoon hoort het publiek teksten en citaten en zo verandert het museum aan de Königsplatz anderhalf uur lang in een fictief gebouw van de geheime dienst.

SPELEN MET DE IDENTITEIT

De voorstelling maakt van de toeschouwers handelende personen, die anders dan in het klassieke theater meebepalen hoe het stuk afloopt. Ze kiezen de opnamen die ze willen horen en worden onderdeel van een spel. Als medewerkers van de geheime dienst moeten ze enerzijds anderen rekruteren; anderzijds horen ze hoe de diensten aan hun informatie komen en ontdekken ze hoe ze daarmee in principe iedereen, zelfs de machtigste politieke beleidsmakers, kunnen chanteren.

Die Besucher werden zu Geheimagenten. Die Besucher werden zu Geheimagenten. | © Rimini Protokoll / Benno Tobler De toeschouwers worden leden van een geheime militaire operatie in een uiteenvallend Libië, die moet voorkomen dat er wapens in handen van de terroristen vallen. Ze krijgen informatie over de omgang met plaatselijke informanten en het tekortschieten van de westerse politiek in Noord-Afrika en het Nabije Oosten. Ze komen bazen van inlichtingendiensten, veiligheidsadviseurs, diplomaten, klokkenluiders en journalisten tegen, terwijl ze onophoudelijk van identiteit wisselen en geïnstrueerd worden de andere toeschouwers in de zaal onopvallend te schaduwen.

Want de als hoorspel vormgegeven audioteksten confronteren hen met de handelwijze van inlichtingendiensten in tijden van verhoogde terroristische dreiging, die berust op de aanname dat iedere burger een potentieel gevaar vormt en nauwlettend in de gaten moet worden gehouden.

De toeschouwers van de voorstelling worden doelbewust op een dwaalspoor gezet en aan het twijfelen gebracht over hun eigen waarneming: Wie zijn de andere mensen in de ruimte? Schuilt er achter hun normale voorkomen een compleet andere, verdachte identiteit?

Top Secret International (Staat 1), 2016 Top Secret International (Staat 1), 2016 | © BND / Martin Lukas Kim Voor inlichtingendiensten is staatstoezicht een middel om dreigingen af te wenden. Maar dat roept ethische vragen op, waarmee de toeschouwers in Staat 1 op indringende wijze worden geconfronteerd: ‘Zou je geweld gebruiken om de code van een bom te deactiveren?’ of ‘Zou je geld betalen voor belangrijke informatie?’

DENKEN versus Macht

De antieke beelden in de glyptotheek en de technische mogelijkheden van het digitale tijdperk creëren een grote spanning. De figuren in hun tijdloze schoonheid plaatsen de vragen van vandaag in een historisch perspectief. Vrijheid of veiligheid: wat weegt zwaarder in twijfelgevallen? Wat betekent het streven naar een zo groot mogelijke veiligheid voor de vrijheidsrechten van de burgers?

Denkers als Plato hielden zich al bezig met onderwerpen als inmenging, willekeur en machtsmisbruik en formuleerden waardevolle, tijdloze ideeën die zich onttrekken aan de macht van de staat en waarvan Europa tot op de dag van vandaag de vruchten plukt.

Staat 1 entführt in die Welt der Datenkraken. Staat 1 entführt in die Welt der Datenkraken. | © Rimini Protokoll / Benno Tobler

DE STAAT SURFT MEE

Tegenwoordig wordt de inmenging van de staat op alle levensterreinen vanwege de dreiging van het internationale terrorisme als noodzakelijk kwaad gerechtvaardigd. Niemand kijkt er meer van op dat e-mailverkeer en sociale netwerken wereldwijd in de gaten worden gehouden. Wordt de privésfeer een anachronistisch begrip dat op een gegeven moment uit het repertoire van de taal kan worden geschrapt?

Aan het eind van de voorstelling Top Secret International – Staat 1 staat een uitspraak van Edward Snowden: Wie meent ook zonder privésfeer te kunnen leven, gedraagt zich als iemand die zegt af te kunnen zien van de vrijheid van meningsuiting, omdat hij toevallig op dat moment niets te zeggen heeft. Een tot nadenken stemmende afsluiting van een rondleiding door de ‘mooie’ nieuwe wereld van de dataverslindende staatsdiensten.

Door Claudia Mende