De Berlijnse Muur wereldwijd Symbool van vrijheid

Fragment van de Berlijnse Muur voor de Ronald Reagan Presidental Library in Simi Valley, Californië, USA;
Fragment van de Berlijnse Muur voor de Ronald Reagan Presidental Library in Simi Valley, Californië, USA; | © John Martorano/Ronald Reagan Presidential Library

Over de hele wereld houden stukjes Muur de herinnering aan de verdeling van Duitsland levendig. Anna Kaminsky, coördinatrice van de Duitse federale stichting voor onderzoek naar de SED-dictatuur, vertelt ons over haar onderzoek naar aanleiding van haar boek "Die Berliner Mauer in der Welt".

Mevrouw Kaminsky, wat antwoordt u wanneer bezoekers aan Berlijn u telkens weer vragen waar de Muur precies stond?

Het klopt natuurlijk dat bezoekers, maar ook de Berlijners zelf, in de stad amper nog restanten van de Muur terugvinden. Maar wanneer je goed oplet, zal je in het centrum op straten en trottoirs de stenenrij opvallen die aanduidt hoe de grens vroeger liep. Om een preciezer beeld te krijgen moet je in de Bernauer Straße zijn. Op de indrukwekkende gedenkplaats daar zie je hem nog staan en kom je te weten hoe hij het dagelijkse leven bepaalde.

Welke vondst die u in het boek "Die Berliner Mauer in der Welt" documenteert, heeft bij u het meest verbazing opgewekt?

In de loop van ons onderzoek hebben wij gemerkt dat de Berlijnse Muur overal ter wereld op ongelooflijke manieren wordt herdacht en in scène gezet. Ik denk dan in de eerste plaats aan het initiatief van de Duitse NASA-vertegenwoordiging om op Mars ontdekte steenformaties naar de val van de Muur, de Vreedzame Revolutie en de Nikolaikirche te noemen.
 

  • Bereits ein Jahr nach dem Mauerfall wurde im Parque de Berlín in Madrid ein Denkmal mit originalen Mauersegmenten errichtet. © Fanny Heidenreich
    Bereits ein Jahr nach dem Mauerfall wurde im Parque de Berlín in Madrid ein Denkmal mit originalen Mauersegmenten errichtet.
  • Fünf Mauersegmente stehen seit März 2014 im Friedenspark von Uijeongbu, Republik Korea. © Tobias Dollase/Bundesstiftung zur Aufarbeitung der SED-Diktatur
    Fünf Mauersegmente stehen seit März 2014 im Friedenspark von Uijeongbu, Republik Korea.
  • Ein Teil der Berliner Mauer auf dem Campus des Hawaii Community College in Honolulu, Hawaii; © Kevin W. Smith
    Ein Teil der Berliner Mauer auf dem Campus des Hawaii Community College in Honolulu, Hawaii;
  • Mauerteil im Park „Semljanoj Wal“ vor dem Andrej-Sacharow-Zentrum in Moskau; © Rainer Eppelmann / Bundesstiftung zur Aufarbeitung der SED-Diktatur
    Mauerteil im Park „Semljanoj Wal“ vor dem Andrej-Sacharow-Zentrum in Moskau;
  • Am Bahnhof von Monaco steht ebenfalls ein Fragment der Berliner Mauer. Wann und wie es ins Fürstentum kam, ließ sich nicht in Erfahrung bringen. © Elena Codecà
    Am Bahnhof von Monaco steht ebenfalls ein Fragment der Berliner Mauer. Wann und wie es ins Fürstentum kam, ließ sich nicht in Erfahrung bringen.
  • Das Segment vor dem Imperial War Museum in London stammt direkt vom Brandenburger Tor; © Fanny Heidenreich
    Das Segment vor dem Imperial War Museum in London stammt direkt vom Brandenburger Tor;
  • Seit 2004 steht im Park Léopld in Brüssel ein Mauerteil. Eine kleine Tafel erinnert an die Teilung Deutschlands und Europas. © Jens Schöne
    Seit 2004 steht im Park Léopld in Brüssel ein Mauerteil. Eine kleine Tafel erinnert an die Teilung Deutschlands und Europas.
  • Ein Segment der Berliner Mauer ist seit 2013 Teil des Gedenkkomplexes „Post-Bloc“ in Tirana, Albanien; © A. Kaminsky/Bundesstif. zur Aufarb. der SED-Diktatur
    Ein Segment der Berliner Mauer ist seit 2013 Teil des Gedenkkomplexes „Post-Bloc“ in Tirana, Albanien;
  • Zur Eröffnung des „Ronald Reagan Building and International Trade Center“ 1998 schenkte Daimler-Benz ein Segment der Berliner Mauer; © Kelly Cutchin
    Zur Eröffnung des „Ronald Reagan Building and International Trade Center“ 1998 schenkte Daimler-Benz ein Segment der Berliner Mauer;

Uniek symbool voor burgermoed

Hoe verklaart u de grote indruk die de Berlijnse Muur blijkbaar overal ter wereld op mensen heeft nagelaten?

Tijdens de Koude Oorlog en de confrontatie tussen Oost en West was de Muur het symbool bij uitstek voor de onmenselijkheid van het communistische staatsapparaat. De meeste mensen konden zich niet voorstellen dat een heel volk vrijwel plotseling "ingemetseld" werd, dat families voor jaren van elkaar gescheiden werden en dat diegenen die wilden vluchten in koelen bloede werden neergeschoten. Reeds voor hij in 1989 viel, kwamen veel bezoekers van West-Berlijn naar de Muur om van op de uitkijkplatforms een blik naar de "overkant" te werpen. Zodra de Oost-Duitsers erin waren geslaagd de Muur neer te halen, ging dit symbool van onvrijheid en onderdrukking plotsklaps synoniem staan voor de drang naar vrijheid en de moed onder burgers. Laat ons bovendien niet vergeten dat er op individueel vlak talloze tragische anekdotes aan de Muur vastzitten. Voor velen is de herinnering eraan iets heel persoonlijks en concreets.

Een aantal delen van de Muur zijn op onduidelijke wijze her en der verspreid geraakt, sommige zijn in de vergetelheid beland en worden nauwelijks onderhouden, in andere gevallen gaat het sowieso om minuscule stukken. Dat moet de zoektocht niet echt eenvoudiger hebben gemaakt. Hoe bent u te werk gegaan?

Enerzijds zijn wij zelf op onderzoek getrokken. Overal waar wij op reis op delen van de Muur stootten, hebben wij deze gedocumenteerd. Dat is natuurlijk een enorme opdracht die je zonder hulp uit andere landen en van medestanders nooit de baas kunt. De Duitse vertegenwoordigingen in het buitenland – ambassades, afdelingen van het Goethe-Institut, diensten internationalisering van politieke stichtingen – maar ook lokale partners die over ons project hoorden, hebben ons heel wat informatie bezorgd. Het was beslist erg moeilijk om na te gaan welke weg enkele delen van de Muur hadden afgelegd, vooral dan die segmenten die onmiddellijk na de Duitse eenmaking in 1990 naar het buitenland zijn geëxporteerd.

De zoektocht gaat verder

Uw boek bevat een overzicht van meer dan 240 segmenten op 140 plaatsen. Denkt u dat u alle delen hebt gevonden?

Neen, dat was zeker niet mogelijk. Wel hopen we dat dit boek veel mensen ertoe aanzet om ons meer informatie te bezorgen over stukken van de Muur waar we nog geen weet van hebben. Zopas nog hebben we een tip gekregen uit een museum over de Koude Oorlog op het Deense eiland Langeland, dat een volledig, beschilderd segment in zijn foyer heeft staan.

25 jaar na de val van de Muur hoor je vaak dat de jeugd in Duitsland te weinig weet over de DDR. Zou u soms willen dat sommige van de verspreide stukken Muur hun weg terug zouden vinden naar Berlijn, om zo mensen iets te kunnen bijbrengen?

Ik denk niet dat meer stukken Muur in Berlijn soelaas zouden brengen voor het gebrek aan kennis. Eerder pleit ik ervoor dat de verdeling van Duitsland en de communistische dictatuur in het leerplan blijven staan en op school aan bod komen. Vooral omdat de jongere generatie – zoals ook blijkt uit enquêtes – heel graag meer zou willen vernemen over onze recente geschiedenis.
 

Die Berliner Mauer in der Welt; Anna Kaminsky, in opdracht van de Duitse federale stichting voor onderzoek naar de SED-dictatuur (Uitg.), Berlin Story Verlag 2014