Kinder- en jeugdliteratuur
Word je wat je leest?

Nog niet zo lang geleden was de scheidslijn tussen ideaal en ideologisering in de kinder- en jeugdliteratuur smal.
Nog niet zo lang geleden was de scheidslijn tussen ideaal en ideologisering in de kinder- en jeugdliteratuur smal. | Foto (uitsnede): picture alliance/ZB/ddrbildarchiv

Kinder- en jeugdliteratuur moet een wereld van mogelijkheden openen en idealen, normen en waarden overbrengen in de geest van de tijd. Maar wanneer gaat het te ver?

 

Von Marlene Zöhrer

'Kinderboeken vormen de basis van elke democratie. Als we willen dat onze kinderen later verantwoordelijke burgers worden, dan zijn weinig dingen zo belangrijk als goede boeken. Zo leren ze de wereld kennen vanuit hun kinderkamer.‘ In een interview met het weekblad Die Zeit vertelt de kleinzoon van Astrid Lindgren, Olle Nyman, over de literaire nalatenschap van zijn oma en de positie en rol van kinderliteratuur. De aanleiding hiervoor is niet een feestelijk jubileum, maar het feit dat rechtse politici in Zweden zich in de vroege zomer van 2019 beroepen op Lindgrens boeken.

Olle Nyman, die aan het hoofd staat van de Astrid Lindgren Company die de nalatenschap van de schrijfster beheert, strijdt tegen de instrumentalisering van de teksten van zijn oma. De politieke toe-eigening van Lindgrens populaire personages door rechtse politici lijkt des te vreemder, omdat de schrijfster zich haar hele leven openlijk en sterk inzette voor een vreedzame, tolerante en gelijkwaardige samenleving. Dit voorbeeld staat bovendien beslist niet op zichzelf: kinder- en jeugdliteratuur wordt herhaaldelijk in dienst gesteld van politieke, religieuze of sociale ideeën en idealen, of dat nu gebeurt door er een andere uitleg aan te geven, zoals in dit geval, of door een bewuste inbedding in en aanpassing aan een specifieke context.

 

Een blik op het verleden

Terugblikkend op de geschiedenis van de Duitse kinder- en jeugdliteratuur, is het niet moeilijk om voorbeelden van toe-eigening te vinden – uit verschillende richtingen en onder verschillende vlaggen. De huidige kinder- en jeugdliteratuur staat vooral voor een esthetisch aansprekend, gevarieerd vermaak in alle genres, maar ook voor de wens om kinderen en jongeren met verhalen te helpen bij het opgroeien tot ruimdenkende, mondige, autonome en zelfbewuste mensen. Een streven dat zo in de beginjaren van de DDR of onder het naziregime geen ruimte zou hebben gekregen. 

Met totaal verschillende ideologische achtergronden en doelstellingen bracht men de boekenmarkt destijds in beide gevallen in het gareel en ideologisch op één lijn, waarbij maar weinig uitzonderingen werden toegelaten: Na de machtsovername door de nationaalsocialisten in januari 1933 was de controle en censuur op de kinder- en jeugdliteratuur gericht op een literaire opvoeding in dienst van de nationale gemeenschap, oorlog en absolute gehoorzaamheid. De kinder- en jeugdboeken die na de Tweede Wereldoorlog in de voormalige DDR werden uitgegeven waren in de eerste plaats bedoeld voor de systematische opvoeding tot socialistische burgers. 

Boekomslag van een kinderboek uit 1915: ‚Hoera! Een oorlog-prentenboek‘ ‚Oh, was ik maar soldaat, dan schoot ik met kogels van lood de vijanden zo dood!‘ Dit boek uit 1915 probeerde het leven van een soldaat zelfs voor de allerkleinsten als een begerenswaardig doel voor te stellen. | Foto: CC BY-NC-SA 3.0 Loewes Verlag De achterliggende ideeën en ideologieën waren in beide gevallen al tijdens het Keizerrijk en de Weimarrepubliek waarneembaar in de Duitse kinder- en jeugdliteratuur, zij het slechts als facetten van een zeer heterogene en veelzijdige boekenmarkt. Historische romans stonden al vanaf het midden van de 19de eeuw vaak in dienst van een patriottische opvoeding en ideologische ontvankelijkheid voor oorlogvoering en propageerden met een chauvinistische (onder)toon standpunten die de oorlog verheerlijkten. Aan het begin van de 20ste eeuw ontwikkelde zich – in het kielzog van de reformbeweging rond de eeuwwisseling – een socialistische kinder- en jeugdliteratuur waarin idealen als broederschap, solidariteit en proletarische vrijheidsliefde aan bod kwamen. 

Ideaal en Manipulatie

De blik in het verleden maakt duidelijk hoe smal de scheidslijn tussen ideaal en ideologisering op sommige plaatsen lijkt en dat algemene uitspraken soms moeilijk of onmogelijk zijn. Het is dan ook belangrijk om de ontwikkelingen op de kinder- en jeugdboekenmarkt in de gaten te houden en kritisch te bezien, ook buiten de mainstream en actuele trends om.
 
Een blik terug laat ook zien wat een lange weg de kinder- en jeugdliteratuur sinds haar begindagen heeft afgelegd. Het genre heeft in de loop der eeuwen veel veranderingen ondergaan als gevolg van de tijdgeest en pedagogische, maatschappelijke, politieke en vooral artistieke opvattingen. De huidige kinder- en jeugdliteratuur heeft zich ontwikkeld tot een open en veelzijdig genre, zoals ook Olle Nyman constateert. Tolerantie, medemenselijkheid, solidariteit, emancipatie, moed en een kritische vraagstelling zijn tegenwoordig over het algemeen de thema’s en grondbeginselen die de kinder- en jeugdliteratuur kenmerken.
 

Top