Didactiek Meertaligheid in de lerarenopleiding

Hoe kunnen leerkrachten met het onderwerp meertaligheid vertrouwd worden gemaakt?
Hoe kunnen leerkrachten met het onderwerp meertaligheid vertrouwd worden gemaakt? | foto (detail): © contrastwerkstatt - Fotolia

Hoe kunnen leraren in het onderwijs gebruik maken van het meertalige potentieel van hun leerlingen? En hoe moeten docenten in opleiding op de verschillende talen in het klaslokaal worden voorbereid? Deze vragen houden wetenschappers en praktijkdeskundigen in Duitsland en Europa bezig.

Als sinds het werven van de eerste arbeidsmigranten in de jaren 50 van de vorige eeuw kregen kinderen van immigranten aan Duitse scholen onderwijs in hun moedertalen. Maar het onderwijsaanbod op dit gebied werd meestal stiefmoederlijk behandeld en niet in de reguliere lessen geïntegreerd. Meertaligheid als didactisch concept speelde lange tijd alleen een rol in de vakken in vreemde talen.

Sinds de Pisa-schok ontwikkelden afzonderlijke deelstaten, universiteiten en onderwijsinstellingen in toenemende mate benaderingen om de talendiversiteit aan Duitse scholen en de meertaligheid van de scholieren recht te doen. Kinderen met een niet Duitse herkomsttaal moeten op taalkundig gebied zo worden ondersteund, dat ze zowel in het Duits als in hun moedertaal de taalkundige voorwaarden voor een hogeschool of universiteit vervullen. Hiervoor moeten herkomst- of familietalen, maar ook kennis van vreemde talen op waarde worden geschat en in het onderwijs worden geïntegreerd. Behalve de alledaagse taalvaardigheid moeten de leerlingen ook vaardigheden op het gebied van onderwijs of een vakgebied verwerven.

In het onderzoeksprogramma Förderung von Kindern und Jugendlichen mit Migrationshintergrund (ondersteuning van kinderen en jongeren met migratieachtergrond), afgekort FörMig, heeft de Bund-Länder-Kommission für Bildungsplanung und Forschungsförderung (BLK) (bond-deelstaten-commissie voor onderwijsplanning en onderzoekssubsidiëring) een model voor „doorlopend taalonderwijs“ ontwikkeld. Dit model ondersteunt de taalvaardigheid in het onderwijs van kinderen en jongeren van de kinderopvang tot aan de universiteit. Hoewel het concept in enkele projecten al met succes in de praktijk is gebracht, is er nog geen sprake van een systematische uitvoering, laat staan een landelijke dekking.

„Van de peuterschool tot het volwassenenonderwijs zijn er intussen tal van succesvolle projecten. In plaats van het doorlopende taalonderwijs en het mozaïek van succesvolle projecten in een omvattende strategie te laten uitmonden, worden veel projecten echter niet voortgezet“, zegt Elizabeth Gessner van het Forum Lesen in Kassel.

MEERTALIGHEID WAARDEREN EN LEREN BENUTTEN

Maar: de onderwerpen taalonderwijs, taalbevordering en Duits als tweede taal hebben intussen ook een plekje gevonden in de opleidingen en scholingen van leerkrachten. „Wij zijn nu op het punt waarin meertaligheid binnen de overkoepelende lerarenopleiding een rol speelt“, zegt prof. dr. Beate Lütke van het vakgebied „Didactiek van de Duitse taal en Duits als tweede taal“ voor alle lerarenopleidingen aan de Humboldt-universiteit in Berlijn.

Momenteel debatteren wetenschappers en praktijkdeskundigen hoe leerkrachten en leraren in opleiding in contact kunnen worden gebracht met het onderwerp meertaligheid en welke inhoud hierbij in het middelpunt moet staan. „Een belangrijk aspect is het creëren van een bewustzijn bij de studenten voor de taalkundige eisen van het vakonderwijs en het lesgeven in taalkundig en cultureel heterogene groepen scholieren. Onderzoeken houden zich onder andere bezig met de vraag, welke instellingen leerkrachten in opleiding tegenover meertalige scholieren hebben en in hoeverre zij de meertalige mogelijkheden van hun scholieren in hun onderwijsplanningen opnemen“, zegt Beate Lütke. Zo zijn er in de VS al concepten om het Spaans als herkomsttaal van veel migranten in de onderwijsfases van de voorkennisactivering en werkorganisatie te integreren. In Duitsland biedt het FörMig-materiaal de eerste illustratieve voorbeelden.

In het project in Berlijn Sprachen – Bilden – Chancen (talen, onderwijzen, kansen) dat Beate Lütke leidt, ontwikkelden taal- en vakdidactici samen materiaal om de opleiding van leerkrachten op het gebied van taalonderwijs en Duits als tweede taal te verbeteren. „Leraren in opleiding en docenten kunnen met behulp van de materialen een indruk krijgen hoe scholieren bij het ontwikkelen van een alledaagse taalvaardigheid tot een onderwijs- en vaktaalvaardigheid kunnen worden ondersteund en welke rol hierbij methoden als macro- en microscaffolding kunnen spelen“, aldus Beate Lütke. Ook bevatten de richtlijnen voorbeelden van hoe het potentieel van de herkomsttaal, het vakinhoudelijk leren en het leren van de tweede taal Duits met elkaar kunnen worden gecombineerd. Ook het FörMig programma biedt materiaal voor scholing van leerkrachten. Dit materiaal richt zich onder andere op het dialogische voorlezen, het decoderen en uitwerken van werkopdrachten en het leren van de schriftelijke taal bij een- en meertalige kinderen.

INTERNATIONALE UITWISSELING VAN PRAKTIJKDESKUNDIGEN EN WETENSCHAPPERS

Het zevende congres in de internationale serie Mehrsprachigkeit als Chance (meertaligheid als kans), dat door een Europees consortium van onderzoeksinstellingen in juli 2017 in Kassel wordt georganiseerd, heeft als doel de uitwisseling van praktijkdeskundigen en wetenschappers uit België, Duitsland, Finland, Oostenrijk, Polen en Zwitserland. Zij houden zich bezig met de internationalisering van de lerarenopleidingen en het bevorderen van meertaligheid bij kinderen en jongeren. „Omdat in de verschillende landen verschillende omstandigheden heersen, zoeken wij niet naar een patentrecept dat overal werkt, maar werken we aan een atlas van de meertaligheid. Deze zal op het congres in Kassel verder ontwikkeld worden“, zegt Elisabeth Gessner, de bedrijfsleider van het consortium.

In Zwitserland en België onderzoeken wetenschappers bijvoorbeeld hoe teksten door het variëren van de moeilijkheidsgraad voor alle studenten begrijpelijk kunnen worden gemaakt. Bij de ontwikkeling van dergelijke ideeën maken de experts gericht gebruik van de samenwerking met de leraren in opleiding met een allochtone afkomst, vertelt Elisabeth Gessner: „Deze studenten zijn de schoolwinnaars, zij hebben het Duitse schoolsysteem met succes doorlopen. Zij hebben er een groot belang in het schoolsucces van kinderen uit allochtone gezinnen te verbeteren. Ze helpen ons onze aandacht op het potentieel van meertaligheid te richten.“