Diamanten schleifen
Wettbewerb „Diamantenschliff“

Das Programm des Wettbewerbs umfasste mehrere Etappen. Den ersten Schliff erhielten die Teilnehmerinnen während zwei Workshops im Sitz des Österreichischen Kulturforums in Warschau (25.-26.04.2015, 21.-22.11.2015). 

Die nächste Etappe bestand in einem sechstägigen Workshop (16.-21.01.2016) im Haus der schöpferischen Arbeit des polnischen Verbands der Bühnenautoren und -komponisten (ZaiKS) in Sopot, bei dem die Teilnehmerinnen gemeinsam an ihren Übersetzungen arbeiteten. Wie erfolgreich war das Projekt? Überlassen wir das Wort den Teilnehmerinnen selbst.

Erfahrungsbericht der Teilnehmerinnen

Warum fährt man im Winter ans Meer?
                             
Zum Beispiel um in aller Ruhe … zu übersetzen!
Vom 15. bis 20. Januar 2016 fand der Workshop im Rahmen des Mentorenprogramms des Goethe-Instituts für junge Übersetzer deutschsprachiger Literatur statt. Zum ersten Mal begegneten wir – die Teilnehmerinnen des Workshops Anna Bień, Irena Dębek, Ewa Mikulska-Frindo und Krystyna Schmidt sowie die Mentoren Maria Przybyłowska und Ryszard Turczyn – einander außerhalb von Warschau. Und obwohl wir alle unsere regelmäßigen Treffen in der Hauptstadt ungemein schätzen, waren wir einhellig der Meinung, dass unser Ausflug an die Ostsee – auf der Suche nach der perfekten Umgebung zum kreativen Arbeiten – alle Erwartungen übertraf. Losgelöst von den Pflichten des Alltags konnten wir nach Herzenslust übersetzen und über unsere Texte, das Leben als Übersetzer und die Zukunft des Mentorenprogramms diskutieren.
                             
Im Rahmen des Programms übersetzt jede von uns einen Ausschnitt aus einem Roman. In Sopot hingegen hatten wir zum ersten Mal Gelegenheit, gemeinsam an einem Text zu arbeiten. In der familiären Atmosphäre des Hauses der schöpferischen Arbeit des polnischen Verbands der Bühnenautoren und -komponisten übersetzten wir gemeinsam mit unseren Mentoren Ausschnitte aus dem Bestseller-Roman „Ich bin nicht süß, ich hab bloß Zucker“, dessen Erzählerin und Protagonistin Renate Bergmann – die bekannteste „Internet-Oma“ Deutschlands – ist. Die Figur der rüstigen 82-jährigen Witwe entwickelte sich zu einem Internet-Phänomen. Geschaffen wurde sie von dem 39-jährigen Torsten Rohde. Der von ihm unter dem Pseudonym Renate Bergmann gegründete Twitter-Account gewann in kürzester Zeit über 20 000 Follower. Das Projekt erwies sich als ein so großer Erfolg, dass Rohde das Angebot erhielt, ein Buch zu schreiben. Inzwischen entstanden bereits ein zweites Buch und ein Theaterstück.
                                       
Zum ersten Mal beschäftigten wir uns also mit einem „leichteren“ Text, dessen größte Stärke in den humorvollen Schilderungen des Alltags der älteren Dame besteht, die wir liebevoll als „Babcia“ bezeichneten. Die 82-jährige gibt sich alle Mühe, mit den Errungenschaften des 21. Jahrhunderts Schritt zu halten und kann überhaupt nicht verstehen, warum der Pfarrer sie zurechtweist, nur weil sie während der Predigt ihr Smartphone hervorholt, um zu sehen, was es Neues auf Twitter gibt.
Obwohl es sich auf den ersten Blick um einen leichten und angenehmen Text handelt, stießen wir beim Übersetzen schon bald auf einige grundlegende Probleme. Was machen wir mit den Bezügen zur deutschen Wirklichkeit? Werden sie dem polnischen Leser etwas sagen? Wie übersetzen wir die Sprüche von Oma Bergmann, die ständig etwas durcheinanderbringt, zum Beispiel „Händy“ statt „Handy“ schreibt, „Internetz“ statt „Internet“, „MäcDonalds“ statt „McDonalds“ und „Schinken nackend“ statt „Chicken Mcnuggets“? Wie bewahren wir den Humor und den umgangssprachlichen Charakter des Originals? Leser machen sich oft keinen Begriff davon, wie lange ein Übersetzer über einen einzelnen Satz oder sogar über ein einzelnes Wort nachdenken kann.
                      
Bei unserem Versuch, den Humor und die unterschiedlichen Bezüge des Originals in unserer Übersetzung wiederzugeben, hatten wir viel Spaß – was wir auch den potenziellen Lesern dieser Geschichte wünschen.
        
Wir alle brachten viel übersetzerische Energie nach Sopot mit – und tatsächlich verbrachten wir den Großteil der Zeit mit Diskussionen über unseren gemeinsamen Text. Doch selbstverständlich ließen wir uns auch die Attraktionen Sopots nicht entgehen: Wir spazierten über den verschneiten Strand und machten einen Ausflug nach Danzig.
                      
Außerdem machten wir uns Gedanken über die Zukunft des Mentorenprogramms: Diese Frage diskutierten wir vor allem mit Regina Anhut-Frahm, der Leiterin der Bibliothek des Warschauer Goethe-Instituts und Initiatorin des Programms „Diamantenschleifen“ – die uns am 18. Januar einen Besuch abstattete.
 
Wohl keine von uns hätte gedacht, dass man eine so enge Beziehung zu der Figur eines übersetzten Textes entwickeln kann. Doch als wir den letzten Federstrich unter unsere gemeinsame Übersetzung des Ausschnitts aus dem Roman von Torsten Rohde setzten, spürten wir, dass wir unsere „Babcia“ vermissen würden. Umso mehr bewerten wir den Workshop als äußerst erfolgreich. Er bot eine außergewöhnliche Gelegenheit zum gemeinsamen Übersetzen, zur Reflexion über unsere eigenen Übersetzungsprojekte, aber auch zu Gesprächen darüber, wie das Leben als Übersetzer in der Praxis aussieht.
                                                            
 
Anna Bień auf Grundlage eines Textes von Ewa Mikulska-Frindo

Weitere Treffen fanden zu Beginn der Sommerferien, am 23. und 24.06.2016, in Warschau statt. Ihren Mentoren werden die jungen Übersetzerinnen das nächste Mal am 27.09. begegnen. Ein abschließender Workshop, bei dem die Übersetzungen der Teilnehmerinnen den „letzten Schliff“ erhalten werden und eine Bilanz des Programms gezogen werden soll, ist für den 29.10.2016 geplant. 

Übersetzungen der Teilnehmerinnen

Ausschnitt aus dem Roman:

Clemens J. Setz, „Indigo”
Erscheinungsdatum: 2012
© Suhrkamp Verlag Berlin 2012. Alle Rechte bei und vorbehalten durch Suhrkamp Verlag Berlin
Informationen für Verleger auf Englisch
ISBN: 978-3-518-42324-0

Übersetzung: Anna Władyka-Leittretter

(Originalversion: sehe unten)

***

Psycholog wykonała dziwny gest, jakby chciała odpędzić muchę od twarzy.
                – Jeszcze niedawno pracował pan w instytucie, prawda?
                – Tak.
                – Wie pan, znam doktora Rudolpha – powiedziała, wachlując się.
                – Rozumiem.
                Już chciałem wstawać.
                – Nie, nie – powiedziała pani Häusler-Zinnbret. – Bez obawy. Nie jestem jedną z jego... Niech pan siedzi. Doktor Rudolph... Ciekawa jestem, jakie wywarł on na panu wrażenie, panie Seitz.
                Hałas na klatce schodowej, swędzenie samorozpuszczających się szwów na skórze mojej głowy, poluzowana sznurówka...
                – Trudny człowiek – powiedziałem w końcu.
                – Fanatyk.
                – Niewykluczone.
                – Mieszkał pan tam? Znaczy się na terenie ośrodka? W pobliżu tych, no...?
                – Nie. Dojeżdżałem.
                – Dojeżdżał pan.
                – Tak.
                – Aha – wydobyła z siebie pani Häusler-Zinnbret. – To nawet lepiej, prawda? Ze względu na...
                Zapadła chwila ciszy. Po czym psycholog powiedziała:
                – Wie pan, przebywanie w bezpośrednim pobliżu i-dzieci. Czy jak on to tam określa... Czy on ma na to jakąś nazwę?
                – Nie, wciąż jeszcze zwleka...
                – Och, ten cholerny idiota – zaśmiała się pani Häusler-Zinnbret, dodając zaraz: – Przepraszam. Co to ja chciałam powiedzieć? A tak, bezpośredni kontakt z dziećmi dingo może odmienić człowieka. Znaczy nie tylko fizycznie... ale też pod względem postrzegania świata. Czy on dalej praktykuje te... te kąpiele?
          Byłem tak zaskoczony, że użyła słowa „dingo”, że zareagowałem dopiero po dłuższej chwili:                – Kto?
                – Doktor Rudolph.
                – Kąpiele? Nie wiem.
                Pani Häusler-Zinnbret ściągnęła na moment usta, a następnie uśmiechnęła się. Zamiast głową, potrząsnęła teraz z niedowierzaniem wachlarzem.
                – Jakie kąpiele ma pani na myśli? – zainteresowałem się.
                – Kąpiele w tłumie – odpowiedziała.
                – Nic mi o tym nie wiadomo.
                – Prywatna kuracja Kneippa według doktora Rudolpha. Otacza się małymi dingo i znosi pojawiające się symptomy. Całymi godzinami. Jest ogromnym zwolennikiem takiej kuracji. Musiał pan to przecież widzieć…

 
*** Originalversion ***

Die Psychologin machte eine sonderbare Geste, als verscheuche sie eine Fliege vor ihrem Gesicht.
– Sie waren bis vor Kurzem noch am Institut?, fragte sie.
– Ja.
– Wissen Sie, ich kenne Dr. Rudolph, sagte sie und fächelte sich Luft zu.
– Ich verstehe.
Ich wollte schon aufstehen.
– Nein, sagte Frau Häusler-Zinnbret. Machen Sie sich keine Sorgen. Ich bin keine von seinen… Bitte, bleiben Sie sitzen. Dr. Rudolph… Ich würde gerne wissen, was für einen Eindruck er auf Sie
gemacht hat, Herr Seitz.
Geräusche von Menschen im Treppenhaus, ein Juckreiz an den sich selbst auflösenden Nähten in meiner Kopfhaut, ein locker sitzendes Schuhband…
– Ein schwieriger Mensch, sagte ich schließlich.
– Ein Fanatiker.
– Ja, mag sein.
– Haben Sie dort gewohnt, ich meine, auf dem Gelände? In der Nähe von den…?
– Nein. Ich bin gependelt.
– Gependelt.
– Ja.
– Mhm, machte Frau Häusler-Zinnbret. Ist auch besser, nicht wahr? Wegen…
Eine Pause entstand. Dann sagte sie:
– Wissen Sie, die Nähe zu den I-Kindern, oder wie sagt Dr. Rudolph inzwischen dazu? Hat er überhaupt noch einen Namen dafür?
– Nein, er zieht es vor –
– Ach, dieser verdammte Idiot, sagte Frau Häusler-Zinnbret mit einem Lachen, und dann fügte sie hinzu: Entschuldigung. Was wollte ich sagen? Ah ja, die Nähe zu den Dingos kann Menschen
verändern. Ich meine, nicht nur körperlich… sondern auch ihr Weltbild. Macht er eigentlich immer noch diese… diese Bäder?
Ich war so erstaunt, sie das Wort Dingo verwenden zu hören, dass es dauerte, bis ich antwortete:
– Wer?
– Dr. Rudolph.
– Bäder? Ich weiß nicht.
Frau Häusler-Zinnbret spitzte kurz die Lippen, dann lächelte sie. Der Fächer übernahm für sie die Aufgabe, ungläubig den Kopf zu schütteln.
– Welche Bäder meinen Sie?, fragte ich nach.
– Das Bad in der Menge, sagte sie.
– Ich habe davon nichts mitbekommen.
– Dr. Rudolphs persönliche Kneipp-Kur. Er lässt sich von den kleinen Dingos umringen und erträgt die Symptome. Stundenlang. Er schwört darauf. Das müssen Sie doch gesehen haben…
 
Ausschnitt aus dem Roman:

Kristine Bilkau „Die Glücklichen”
© Verlagsgruppe Random House GmbH
© Literarische Agentur Michael Gaeb


Erschienen: 2015
ISBN: 978-3-630-87453-1

Übersetzung: Ewa Mikulska-Frindo

(Originalversion: sehe unten)

***
Szczęśliwi
 
Gdy Georg zapina płaszcz, loki opadają mu na czoło, pojedyncze siwe włosy lśnią, odróżniają się od tych ciemnych niczym delikatne druciki. On sam zdaje się jeszcze tego nie zauważać, rzadko patrzy dłużej w lustro, chyba że się goli albo używa nici dentystycznych, lecz również wtedy się sobie nie przygląda. Czasami, kiedy wychodzi spod prysznica i drzwi są otwarte, Isabell patrzy na niego, wyobrażając sobie, jak to będzie za trzydzieści lat. Ona, po sześćdziesiątce, z opadającymi policzkami, z praktyczną krótką fryzurą, nie, z długimi włosami, przynajmniej do ramion. On, po siedemdziesiątce, już nie szczupły, lecz chudy. Ich syn, trochę po trzydziestce; muszę znów odwiedzić starych, będzie myślał, oni sami nie będą zauważać, że się garbią, lecz Matti będzie to widział. Nie, do tego nie dojdzie. Georg, siwowłosy chłopiec w budrysówce. Isabell, starsza pani z wiolonczelą, warkocz nieco skąpy, lecz jeszcze rudawy i błyszczący, ponieważ Isabell regularnie chodzi do fryzjera. Godziny spędzone przy wiolonczeli sprawią, że będzie się trzymać prosto, a muzyka wygładzi jej twarz, muzyka wygładzi również myśli, są utwory, które to potrafią, później poćwiczy, przygotuje się na wieczór, jej gra będzie dziś lekka, lekka, chciałaby w to uwierzyć. Georg obejmuje ją od tyłu, przyciska usta do jej karku, a potem wychodzi. Słysząc jego kroki na klatce schodowej, Isabell zdejmuje Mattiemu śliniak i wyciąga go z krzesełka do karmienia. Z filiżanką herbaty w jednej ręce i Mattim w drugiej idzie do pokoju. Kładzie go na pikowanej narzucie, on natychmiast sięga po drewniane klocki i pluszowe zabawki, które stukają i szeleszczą. Isabell kładzie się obok niego, wsuwa sobie poduszkę pod głowę. Przez plandekę ledwo widzi błękit nieba, jasny listopadowy dzień. Przypomina sobie lato, kiedy nie było jeszcze rusztowania. Gdy świeciło słońce, otwierała szeroko okna i kładła się na rozgrzanym parkiecie, drzemiąc, podczas gdy Matti spał w kołysce. Zastanawia się, gdzie podziali się robotnicy, na rusztowaniu słychać zazwyczaj każdy ich krok.
                Matti wchodzi jej na brzuch, chce, żeby się nim zajęła, Isabell unosi go w górę, jego twarz nad jej twarzą, zadowolone dziecko wydaje z siebie bulgoczące dźwięki, z ust wydostaje mu się strużka śliny, która na nią ścieka. Isabell po raz kolejny dźwiga ciężkie ciałko tak wysoko jak potrafi i kładzie je sobie z powrotem na brzuchu. Dotyka ustami delikatnej skóry na głowie dziecka. Jego włosy są rzadkie, jedynie z tyłu głowy i nad uszami utworzył się z nich wianuszek, sterczą każdy w inną stronę, jakby rozdmuchał je wiatr. Dlatego nazywają go Einsteinem.
                Nieobecność robotników jest jak cenna chwila spokoju. Gdy tylko jeden z nich pracuje za oknem, wytwarzane przez niego dźwięki przeszkadzają, Isabell czuje się obserwowana podczas gry, rozmowy telefonicznej, zmiany pieluch, siedzenia i wpatrywania się przed siebie. Powinna wykorzystać tę ciszę i wolność od bycia obserwowaną. Nastawia płytę, coś krótkiego, „Pieśń bez słów”, na wiolonczeli Jacqueline du Pré, Isabell przez chwilę stoi w bezruchu, słucha, rozmyślając o życiu tej kobiety. Mając dwadzieścia lat była gwiazdą, kilka lat później zachorowała na stwardnienie rozsiane, w końcu wymuszony przez ciało koncert pożegnalny, zmarła krótko po czterdziestce. Czas, w którym była zbyt chora, by utrzymać smyczek, był dłuższy od tego, w którym mogła wszystko. Jej historia jest jak esencja wszystkich marzeń, całego szczęścia i ryzyka związanego z tym zawodem. Bycia zdanym na ciało i samego siebie. Gdy ogląda nagrania z koncertów, jej gra sprawia wrażenie, jakby podążała za jakimś impulsem, wszystko robi odruchowo; rysy jej twarzy są dziecinne, dziewczęce, ciało napięte, a jednak naturalne, jakby wszystko działo się instynktownie.
                Isabell rozsuwa drzwi, idzie do drugiego pokoju, zatrzymuje się przy kuchennym kredensie, szafie ze wspomnieniami, jak go nazywa, odkąd mieszka z Georgiem, przechowuje w jego szufladach drobiazgi z lat szkolnych i czasów studiów, notatki, zdjęcia i kasety, na których utrwalała swoją grę. Powinna kupić stary magnetofon, żeby móc posłuchać kaset, może zdziwiłaby się, jak dobrze i jak naiwnie grała w czasie studiów.
                A teraz ta obawa.
                Sympatia do instrumentu nie może ucierpieć z tego powodu.
                Isabell zatrzymuje się przy ścianie ze zdjęciami. Zdjęcie przedstawiające ją w łóżku, śpi na siedząco, poduszka podtrzymuje plecy, kilkudniowy Matti przy piersi. Jej ciało stanowiło jedność z noworodkiem. Dziwiło ją to zgranie, była zakochana w istocie żądnej przeżycia, zaskoczona tym, co potrafiło jej ciało. Jacqueline du Pré gra głębokie, nasycone dźwięki, po ponurych taktach następuje refren, spokojny piękny motyw. Często grała ten utwór Mattiemu, kiedy leżał w kołysce. Refren brzmi jak dziecięca piosenka. Isabell spogląda na zamknięte oczy noworodka na zdjęciu. Jej ciało wykarmiło dziecko, nie potrzebując zaangażowania myśli.
                Drżenie przychodzi, kiedy nie powinno przyjść.
                Myśl o czymś innym.
                Drżenie tkwi w myślach.
                Stamtąd wędruje do rąk.
                Kąpiel w rzece. Gęsto porośnięte gałęzie zwisają nad brzegiem, jej biała skóra prześwieca przez zielono-czarną wodę, wczesny poranek na południu Francji, od pół roku byli parą, wynajęli nieduży dom. Zawsze budziła się przed Georgiem i szła się kąpać. Przypomina sobie to pokonywanie samej siebie, kiedy jeszcze ciepła od snu wchodziła do zimnej rzeki. Zanurzona do ramion siedziała w kucki w wodzie i kołysała się na palcach. Włosy bezładnie upięte, leniwe spojrzenie, poważna twarz, w ten sposób Georg ją sfotografował. Poszedł za nią po cichu i stanął między drzewami na brzegu. Widziała go, lecz nie dała tego po sobie poznać, by przedłużyć tę chwilę w dalszym ciągu zachowywała się, jakby nikt jej nie obserwował, podobała jej się ta sytuacja. Wiolonczela Jacqueline du Pré brzmi surowo i odważnie; zdjęcie jest miłosnym wyznaniem.  

*** Originalversion ***
 
 
Ausschnitt aus dem Roman:

Carolina Schutti: „Einmal muss ich über weiches Gras gelaufen sein“
© Otto Müller Verlag Salzburg

Übersetzung: Ewa Mikulska-Frindo

(Originalversion: sehe unten)

***
Zegar wybija trzecią, ciotka wróci za godzinę. Piec jest zimny, bicie zegara cichnie, słabe popołudniowe światło powoduje, że pomieszczenie sprawia wrażenie jeszcze ciemniejszego niż zwykle. Maja wydostaje się spod wełnianego koca, nasłuchuje, czy w domu rzeczywiście nic nie słychać, stawia stopy obok siebie na podłodze, porusza się cicho, chociaż jest sama, skrada się do spiżarni. Słychać jak skrzypi drewniana belka, podłoga lub boazeria w korytarzu. Maja na chwilę zamiera, lecz wokół panuje cisza, to tylko odgłosy, które wydaje dom, dziewczynka kładzie dłoń na klamce, mając nadzieję, że ciotka nie zamknęła drzwi na klucz. Drzwi otwierają się, pachnie cebulą i wędzoną kiełbasą, Maja staje na palcach, żeby dosięgnąć włącznika, który luźno zwisa na kablu z sufitu. Światło migocze, potem przestaje, oświetla regały, zakazane pomieszczenie, do którego może wchodzić jedynie ciotka. Nie ma tu nic, co mogłoby zwabić dzieci, same mocno zakręcone słoiki z dżemem, cukier, mąka, garnki ze smalcem, warzywa, chleb, który musi poleżeć trzy dni, zanim ciotka zacznie go kroić, żeby nie zjeść go zbyt dużo. Tu gdzieś zniknęła ciotka, odczytawszy dziewczynce ostatnią pocztówkę od ojca:

Kochani, wesołych świąt.      

Maja przeszukuje regał za regałem, przesuwa drabinę z tylnego kąta na środek pomieszczenia, sprawdza górną półkę. Wyczuwa coś twardego i prostokątnego, jakiś karton. Drapie po nim palcami, jest za mała, nie potrafi go wyciągnąć. Potem dosięga do krawędzi pokrywki, wsuwa pod nią palce i pomału ciągnie pudełko do siebie, aż udaje jej się chwycić karton obiema rękami. Jest lekki, lżejszy niż się spodziewała. Maja stawia go na drabinie, zdejmuje pokrywkę i wyciąga kartkę po kartce. Nie potrafi odczytać pisma ojca, choć nauczycielka chwaliła ją, że tak szybko zapamiętuje litery, szybciej niż pozostałe dzieci, lecz pismo ojca wije się dużymi łukami po niewielkiej kartce niczym ślad na śniegu, kręte, nieczytelne, wciśnięte w zimną biel pod ciężarem łamiących się gałązek lub spadającego z nich gęstymi płatami śniegu. Maja trzyma pod światło pocztówki z zającami wielkanocnymi, choinkami i urodzinowymi tortami, zapisane miejsce przytrzymuje pod kątem, wodzi po nim wskazującym palcem, chucha na nie, ślini palec, delikatnie pociera nim kartkę, lecz nie pokazuje się żaden szyfr, nikt tam nic nie napisał, a potem nie wymazał.

Kochani, wesołych świąt, Maja musi wierzyć ciotce, stos życzeń, które dotarły na czas, w starym pudełku bez podwójnego dna.

Maja odstawia karton na miejsce, dotyka cebuli, kiełbasy, chleba, obwąchuje palce, wyłącza światło, zamyka drzwi i idzie po schodach do swojego pokoju. Kładzie się do łóżka, chowa się pod grubą puchową pierzyną, uważając, żeby nie zdradził jej żaden wystający kosmyk włosów, nogi były wyprostowane, kolana nie tworzyły na kołdrze górki, a oddech był spokojny. Maja wciąga i wypuszcza powietrze, staje się ono ciepłe i gęste jak syrop, którego nie można pić bez rozcieńczania. Maja robi z niego jamkę w kierunku ściany, zamyka oczy. Widzi chleb i cebulę, migocące światło, siebie przeszukującą regały, dotykającą wszystkiego, co zobaczy. Kurz przykleja się jej do palców, zlizuje go: Jak cukier, dlaczego nikt jej nie powiedział, że kurz smakuje jak cukier, na górze jest go więcej, Maja wyciąga się, chcąc dosięgnąć najwyższej półki, a wtedy jej stopy odrywają się od ziemi, jakie to proste, trzeba tylko wystarczająco mocno tego chcieć, dziewczynka kołysze się lekko w powietrzu, wyżej, jeszcze trochę wyżej, wyciąga ręce, chwyta się regału, lecz zamiast kurzu widzi urodzinowe torty, jeden obok drugiego. Chce włożyć palec do kremu, lecz kolorowa śmietankowa polewa jest sztywna i sucha, torty zrobione są z kartonu oblepionego twardymi serduszkami z cukru. Maja odłamuje jedno wyschnięte różowe serduszko, kiedy je odrywa, słychać trzask, potem jeszcze jeden i następny, jak echo, a przecież uszczknęła jedynie odrobinę. Nagle wpada zimne powietrze, hałas ustaje, Maja widzi obok łóżka drewniaki ciotki, która energicznym ruchem ściąga z niej pierzynę.

Spanie w dzień, to niemożliwe, nie w moim domu, mówi, znikają torty z kartonu, serca, cukier i kołysanie nad ziemią. Nie w moim domu, mówi ciotka, niezbyt głośno, prawie cicho, lecz tak zdecydowanym tonem, że w oczach Mai pojawiają się łzy, dziewczynka wstaje w milczeniu, poprawia pierzynę i poduszkę, podąża za ciotką, która nie mówi już ani słowa, lecz wskazuje wzrokiem na kuchenne drzwi, na szafkę, stół, trochę później na nóż do chleba i dzbanek do parzenia herbaty.

Tak nie może być, mówi później, gdy siedzą przy stole, nie zamierzam wychować darmozjada, a Maja wie, że nie ma powodu do płaczu, ciotka nie krzyczy ani nie bije, Maja wyobraża sobie, jak łzy w jej oczach wsiąkają, zanim zaczną lecieć jej po policzkach, wyobraża to sobie dokładnie, żeby ciotka widziała, że jest dużą, rozsądną dziewczynką, robi to z powodzeniem, połyka łzy, obiecuje, że będzie z niej pożytek, również w niedzielę.

*** Originalversion ***
 
Ausschnitt aus dem Roman:

Sabrina Janesch „Katzenberge”
Erschienen: 2010
© Aufbau Verlag GmbH & Co. KG, Berlin 2010
ISBN: 978-3-7466-2798-4                   

Übersetzung: Anna Bień

(Originalversion: sehe unten)

***
Dziadek opowiadał, że cztery dni trwało, zanim długi, ociężały skład wagonów bydlęcych dojechał do Wrocławia. We Wrocławiu pociąg zatrzymał się i kto chciał, mógł wyjść z wagonu na peron i podziwiać szklaną kopułę, która wznosiła się nad wjeżdżającymi na dworzec pociągami. Dziadek mówił, że kilku mężczyzn na widok dworca zemdlało, ale nie był pewien, czy to dlatego, że nigdy wcześniej nie widzieli od środka tak wielkiego budynku, czy raczej dlatego, że po kilku dniach w zupełnym bezruchu nagle zadarli głowy w górę, żeby obejrzeć wysokie sklepienie. Sam Janeczko pozostał na swoim miejscu nad dziurą w deskach i zadowolił się oglądaniem wrocławskiego dworca z pozycji leżącej. Nie całkiem dobrowolnie, bo jego żołądek całą drogę tak potwornie męczył go wołaniem o cokolwiek jadalnego, że teraz bał się, czy aby nie wyżarł mu dziury w jamie brzusznej i nie zaczął trawić drewna z desek.
Przez szparę w podłodze zobaczył coś, co już do końca życia miało zdeterminować jego obraz Wrocławia: podeszwę buta żołnierza Wehrmachtu, rozmiar 43, która kawałek po kawałku znikała w pysku najbardziej obrzydliwego i tłustego szczura, jakiego Janeczko widział w życiu. Z niewzruszonym spokojem zwierzę trzymało skórzany strzęp w różowych przednich łapkach, patrząc przy tym dziadkowi prosto w twarz. Janeczko czuł gryzącą woń węgla brunatnego i szczurzego moczu.
Jak sam mówił, dziwne myśli przychodziły mu wtedy do głowy: a może to już stacja końcowa? A może świat Niemców, w którym teraz będą musieli żyć, był światem ze stali i betonu, i może najrozsądniej byłoby rozpalić w wagonie ogień, z węgla i kilku desek, które dałoby się wyrwać z podłogi; w płomieniach można by usmażyć szczura, który nosił w sobie resztki buta niemieckiego żołnierza. Już chciał podnieść się i sięgnąć po szczura, gdy przypomniał sobie o swoim żołądku trawiącym drewno i został na miejscu. Z wnętrza pociągu usłyszał żołnierza zaganiającego tych, którzy wyszli na peron, z powrotem do wagonu.
– Dalej, dalej, w drogę, dosyć jużeście się nastali. – Widząc leżącego na podłodze Janeczkę żołnierz zapytał: – A ten co, nie żyje?
 
***
Poczekałam chwilę, aż konduktor się odwróci i zawołałam do niego, starając się ukryć mój obcy akcent:
– Proszę pana, ja się spieszę, mój dziadek umarł! – Na co ten przestał gwizdać i powiedział: – W takim razie, młoda damo, i tak już za późno. Nie ma co się spieszyć.
Po czym wykrzywił usta, trudno stwierdzić, czy w wyrazie ironii, czy współczucia. Chciałam zaserwować mu jakąś wyjątkowo ciętą ripostę, ale jedynym, co przyszło mi do głowy, był niemiecki Stoffel, prostak, a wszystkie znane mi polskie przekleństwa miały coś wspólnego z matkami, psami albo narządami płciowymi. Kiedy było już właściwie za późno, rzuciłam mu „Niech się pan wstydzi!”, i odwróciłam się do innych pasażerów. Robotnicy wyszczerzyli zęby. Zamiast konduktora to ja się wstydziłam i denerwowało mnie to. Na mojej szyi pojawiły się czerwone plamy. Kosmyk włosów opadł mi na twarz. Ruchem ręki odgarnęłam go z powrotem.
– Kiedy w końcu ruszymy? Za dwie godziny muszę być na pogrzebie!
– A skąd ja mam wiedzieć? – zapytał konduktor i z niewinną miną spojrzał mi w twarz. Szukał czegoś? Kiedy ludzie chwilę zbyt długo na mnie patrzyli, wydawało mi się, że rozpoznali we mnie coś obcego i że będą próbowali wyczytać coś z moich wysokich kości policzkowych i okrągłego podbródka.
W końcu konduktor odwrócił ode mnie wzrok; może uznał, że wyglądam mu jednak na Polkę.
Nagle dostał informację z dyspozytorni. Poprawił sobie czapkę, jak gdyby w tej chwili zdał sobie sprawę z powagi swojego stanowiska:
– Oficjalna godzina odjazdu została przesunięta o czterdzieści pięć minut. Nic się na to nie poradzi.
Opadłam na swoje miejsce. Opóźnienie oznaczało, że nie będę miała już czasu wejść do domu, ochlapać twarzy wodą, usiąść w kuchni na miejscu dziadka i zrozumieć, co to właściwie znaczy: nie ma go już. Patrzyć na filiżanki, z których dopiero co pił, na patelnię, w której był jeszcze tłuszcz. Nie będzie czasu. Pewnie nawet nie znajdzie się nikt, kto mógłby mnie podwieźć z dworca na cmentarz – msza będzie już trwała, większość mieszkańców będzie od dawna siedzieć w przeżartych przez korniki kościelnych ławkach.

*** Originalversion ***
 
Großvater sagte, es habe vier Tage gedauert, bis die lange, behäbige Schlange der Viehwaggons Wroclaw erreicht hatte. In Wroclaw hielt der Zug an, und die, die wollten, konnten aus dem Waggon aussteigen, den Bahnsteig betreten und über die gläserne Kuppel staunen, die sich über die einfahrenden Züge spannte. Großvater sagte, ein paar der Männer seien beim Anblick des Bahnhofs in Ohnmacht gefallen, aber er sei sich nicht sicher, ob es daran gelegen habe, dass sie nie zuvor ein so großes Gebäude von innen gesehen hatten,
oder nicht vielmehr daran, dass sie sich tagelang nicht bewegt hatten und jetzt die Köpfe nach oben reckten, um die hohe Decke zu betrachten. Janeczko selbst war auf seinem Platz über den Planken geblieben und beschränkte sich darauf, den Bahnhof von Wroclaw liegend kennenzulernen. Nicht ganz freiwillig, aber sein Magen hatte ihn während der Fahrt so sehr mit dem Wunsch nach etwas Verdaubarem gemartert, dass er nun fürchtete, er habe sich
einen Weg durch seine Bauchdecke gefressen und angefangen, das Holz der Planken zu zersetzen.
Durch das Loch im Fußboden sah er etwas, das sein Bild von Wroclaw bis zu seinem Tod bestimmen würde: Die Schuhsohle eines deutschen Wehrmachtsstiefels, Größe 43, die Biss um Biss im Maul der feistesten Ratte verschwand, die Janeczko jemals gesehen hatte. In aller Seelenruhe hielt sie den Lederlappen in ihren rosigen Vorderpfoten und blickte Großvater dabei unentwegt ins Gesicht. Der beißende Geruch von Braunkohle und Rattenpisse zog ihm entgegen.
Merkwürdige Gedanken seien ihm damals durch den Kopf gegangen: Vielleicht sei dies hier schon die Endstation? Eventuell war die Welt der Deutschen, in der sie würden leben müssen, eine Welt aus Stahl und Beton, und so wäre es das Vernünftigste, ein Feuer mitten im Waggon zu entfachen, aus der Kohle und einigen Planken, die man aus dem Fußboden reißen könnte; in seinen Flammen konnte man die Ratte garen, die Teile des deutschen Soldatenstiefels in sich trug. Er wollte sich schon erheben und nach der Ratte greifen, als ihm die Erinnerung an seinen das Holz zersetzenden Magen kam und er liegen blieb. So hörte Janeczko von innen, wie ein Soldat die Männer vom Gleis in den Waggon zurücktrieb. Weiter geht es, weiter geht es, genug herumgestanden. Mit einem Blick auf den am Boden liegenden Janeczko fragte der Soldat: Ist der tot, oder was?
 
***
Ich wartete einen Moment, bis der Schaffner sich umdrehte, und rief ihm so akzentfrei wie möglich zu: Hören Sie, ich bin in Eile, mein Großvater ist gestorben!, woraufhin er aufhörte zu pfeifen und sagte: Ja, junge Frau, dann ist es ja schon zu spät. Kein Grund, sich zu beeilen. Dann verzog er seinen Mund, es blieb unklar, ob zu einem Grinsen oder einem bedauernden Ausdruck. Ich wollte etwas besonders Schlagfertiges erwidern, aber das einzig Passende, das mir einfiel, war das deutsche Stoffel, und die Beschimpfungen, die ich auf Polnisch kannte, hatten alle etwas mit Müttern, Hunden oder Geschlechtsteilen zu tun. Als es eigentlich schon zu spät dafür war, warf ich ihm ein Niech się pan wstydzi zu, ein Schämen Sie sich, und drehte mich kurz zu den anderen Passagieren um. Die Arbeiter grinsten. Anstelle des Schaffners schämte ich mich und ärgerte mich darüber. Auf meinem Hals hatten sich rote Flecken gebildet. Eine Haarsträhne hatte sich gelöst und hing mir ins Gesicht. Mit einer Handbewegung fegte ich sie zurück auf den Hinterkopf.
Wann fahren wir endlich los? In zwei Stunden muss ich auf der Beerdigung sein!
Woher soll ich das wissen?, fragte der Schaffner und schaute mir unschuldig ins Gesicht. Suchte er etwas? Wenn mich Leute einen Moment zu lange musterten, stellte ich mir vor, sie hätten etwas Fremdes an mir erkannt und würden
versuchen, meine hohen Wangenknochen und das runde Kinn zu lesen. Endlich wandte der Schaffner seinen Blick wieder ab, vielleicht hatte er mich für hinreichend polnisch.
Anweisung von oben. Er rückte sich die Mütze zurecht, als ob er sich in diesem Moment seiner Stellung bewusst würde: Die offizielle Abfahrtszeit verschiebt sich um eine Dreiviertelstunde. Da kann man nichts machen.
Ich ließ mich zurück auf meinen Sitz fallen. Die Verspätung bedeutete, ich würde keine Zeit mehr haben, auf den Hof zu gehen, mir Wasser ins Gesicht zu spritzen, in der Küche auf Großvaters Platz zu sitzen und wirklich zu begreifen, was das heißt: Er ist nicht mehr da. Die Tassen anzustarren, aus denen er eben noch getrunken hatte, die Pfanne
zu betrachten, in der noch das letzte Fett stand. Keine Zeit. Ich erwartete nicht einmal, jemanden zu finden, der mich vom Bahnhof zum Friedhof brachte – der Gottesdienst begann wesentlich früher, die meisten Anwohner würden schon längst auf den wurmstichigen Kirchbänken sitzen.



 
Ausschnitt aus dem Roman:

Marlene Streeruwitz, Nachkommen. © S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main 2014.
Mit freundlicher Genehmigung der S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main.
© S. Fischer Verlage
ISBN:  978-3-10-074445-6                  

Übersetzung: Irena Dębek

(Originalversion: siehe unten)

***

1.
Tym razem. Chciała zrobić wszystko jak należy. Chciała być normalna. Nie wyróżniać się. Być na swoim miejscu. Być jedną z nich.
[…] 
   Tamto uczucie powróciło natychmiast. Z wtedy. Uczucie zawieszenia na dnie w jakiejś płynnej substancji. Jakiejś atramentowej cieczy. Która unosi. Widziała siebie. Preparat. Była eksponatem w słoju z grubego szkła w jednym z muzeów przyrodniczych, do których mama kiedyś ciągle chodziła, stała tam i długo wpatrywała się w te preparaty. To było strasznie nudne, stać tam i na nią patrzeć. Bo co tam było do oglądania. A ona sama. Nigdy tam nie patrzyła. Nigdy dokładnie. Teraz też nie. W pamięci zachowała tylko szklane słoje i jakieś kontury za szkłem i okruchy zanurzone w cieczy. To była ona. Jako eksponat. Dawno temu  myślami ulokowała siebie w atramentowej formalinie, i była z tego zadowolona. W jej wspomnieniach nie było ani ropy ani innych ludzkich wydzielin. Przezroczysty ciemny błękit. Leżała tak odchylona do tyłu w tej ciemnoniebieskiej przezroczystości, ale to nie był obraz w jej głowie. To był stan jej brzucha. Leżała odchylona do tyłu w swoim brzuchu, i nagle smak tego podszedł jej do gardła i wtedy. Kolej na nią.
   Ruszyła w stronę trumny. Szła, ale trumna wciąż była daleko. Żeby się zbliżyć, musiała się o nią oprzeć, pozwolić, by drewniany kant wbił się jej mocno w żebra. Pochylona nad brzegiem trumny. Zajrzała do środka. Spojrzała na twarz. Na głowę. Spojrzała w twarz. Nachyliła się nad twarzą i pocałowała twarz w czoło. Czoło. Pokryte woskowym potem. Schłodzone zwłoki pokryte skroploną wodą. Klimatyzacja nie działała, mimo ciepłego fenu zewnątrz. Na zewnątrz. W życiu. W życiu nigdy nie całowała dziadzia. Nigdy tak porządnie. Nigdy tak jak teraz. Zawsze tylko w policzki. Lekko muskając. Nigdy nie obejmowała się z dziadziem. Z dziadkiem nie można było się objąć. Jej dziadek był ranny podczas drugiej wojny światowej i miał tylko jedną rękę i już nikogo nie mógł obejmować. Dawniej nigdy nie widziała, jak dziadek śpi. Nigdy nie patrzyła na niego, jak leży, tak z góry, jak się patrzy na małe dzieci w łóżeczkach. Zrobiła krok do tyłu.
   Ruszyła z powrotem. Ale nie odwróciła się. Szła, nie oglądając się, do tyłu . Usta wilgotne od całowania zwłok w czoło. Paląca wilgoć. Ale. Nie wolno było pokazać po sobie żadnej reakcji. Nie wolno było pozbyć się tej wilgoci. Nie wolno było nawet wykrzywić ust. Musiała zachować nieruchomą twarz. Miała trupie usta i musiała to wytrzymać. Wytrzeć usta. To byłaby zdrada. Pocałunku. Jego. Jej. Córki. Jego córki. Musiała ją zastępować. Mama już nie mogła. Mama. Biała róża. Nie włożyła mu do trumny białej róży. Zapomniała o białej róży. Mocno ściskała tę białą różę. Obiema rękami. Czy miała jeszcze raz podejść i to zrobić. Ale te kroki z powrotem w stronę trumny. Wilgotne usta. Nie wolno jej było okazywać wzruszenia, i w żadnym wypadku nie wolno było płakać. Nie wolno jej było płakać. Nie płakać, powtórzyła sobie. Po cichu. Poprzez wilgoć na ustach. Nie płakać. Podczas pogrzebu mamy nie płakała, i chciała dochować mamie wierności. Nie mogła przecież przy mamie nie płakać, a przy jej ojcu ryczeć. Beczeć. To by się przerodziło w szloch, gdyby tylko sobie na to pozwoliła. Zamieniłoby się w szloch i tak dzikie zawodzenie, niepohamowane, i dziecięce, i nieskończone.

*** Originalfassung ***

1
Dieses Mal. Sie wollte alles richtig machen. Sie wollte normal sein. Nicht auffallen. Ihren Platz einnehmen. Dazugehören.
[…]
Das Gefühl war sofort wieder da. Damals. Das Gefühl, am Grund einer Flüssigkeit zu schweben. Einer tintigen Flüssigkeit. Geschwommen zu werden. Und sie konnte sich selbst sehen. Ein Präparat. Sie war ein Ausstellungsstück in einem dicken, runden Glas in einem der naturhistorischen Museen, in die die Mami immer gegangen war und wo sie lange auf diese Präparate gestarrt hatte. Langweilig war das gewesen, dabeizustehen und ihr zuzuschauen. Was war da zu sehen gewesen.
Sie selber. Sie hatte nie hingesehen. Nie genau. Auch jetzt nicht. Sie hatte nur die Gläser in Erinnerung und Umrisse dahinter und Brösel in der Flüssigkeit. Für sich. Für sich selbst als Ausstellungsstück. Sie hatte sich in ein tintiges Formalin gedacht, und sie war froh darüber. Keine Erinnerung von Eiter oder anderen Körperflüssigkeiten. Durchsichtig dunkelblau. Sie lag zurückgelehnt in diesem Durchsichtig-
Dunkelblau, und das war kein Bild in ihrem Kopf. Das war ein Zustand in ihrem Bauch. Sie lag zurückgelehnt in ihrem Bauch, und ein Geschmack davon stieg in ihre Kehle herauf und dann. Sie war an der Reihe.
Sie trat auf den Sarg zu. Sie machte Schritte, aber der Sarg blieb entfernt. Sie musste sich an den Sarg anlehnen. Den Holzrand gegen ihre Rippen scharf einschneiden lassen, um ihn erreicht zu haben. Über den Rand gebeugt. Sie sah in den Sarg. Sah auf das Gesicht hinunter. Auf den Kopf. Sie sah in das Gesicht. Beugte sich über das Gesicht und küsste das Gesicht auf die Stirn. Die Stirn. Wächsern schwitzig. Die gekühlte Leiche von Kondenswasser überzogen. Die Klimaanlage gegen die Föhnhitze draußen nicht ankam. Draußen. Im Leben. Im Leben hatte sie den Opi nie geküsst. Nie richtig. Nie so wie jetzt. Immer nur so die Wangen entlang. Vorbeigestreift. Sie hatte den Opi nie umarmt. Man hatte den Opi
nicht umarmen können. Ihr Großvater war kriegsversehrt vom Zweiten Weltkrieg gewesen und hatte nur einen Arm gehabt und hatte niemanden mehr in die Arme nehmen können. Sie hatte ihren Großvater nie schlafen gesehen. Sie hatte nie so von oben auf ihn daliegend hinuntergeschaut, wie man auf kleine Kinder in ihren Betten schaut. Sie trat zurück.
   Sie ging zurück. Aber sie drehte sich nicht weg. Sie schritt, ohne sich umzusehen, nach hinten. Ihre Lippen nass vom Kuss auf die Stirn der Leiche. Die Nässe brennend. Aber. Sie durfte keine Reaktion zeigen. Sie durfte die Nässe nicht abstreifen. Sie durfte nicht einmal den Mund verziehen. Sie musste ein steifes Gesicht bewahren. Sie trug einen Leichenmund und musste das nun aushalten. Den Mund abwischen. Es wäre ein Verrat gewesen. Am Kuss. An ihm. An ihr. An der Tochter. An seiner Tochter. Sie musste stellvertreten. Die Mami konnte das ja nicht mehr. Die Mami. Die weiße Rose. Sie hatte die weiße Rose nicht in den Sarg zu ihm gelegt. Sie hatte die weiße Rose vergessen. Sie hielt diese Rose fest umklammert. Mit beiden Händen. Sollte sie noch einmal hingehen und es nachholen. Aber die Schritte nach vorne zum Sarg zurück. Der nasse Mund. Sie durfte keine Regung zeigen, und sie durfte unter keinen Umständen weinen. Sie durfte nicht weinen. Nicht weinen, sagte sie sich vor. Leise. Durch
die Nässe auf ihren Lippen hindurch. Nicht weinen. Sie hatte bei ihrer Mami nicht geweint, und sie wollte ihrer Mami die Treue halten. Sie konnte nicht bei der Mami nicht weinen und bei deren Vater aber heulen. Flennen. Es wäre Flennen geworden, wenn sie es zugelassen hätte. Es wäre Flennen geworden und so ein wildes Ausheulen und ungezügelt und kindisch und unbeendbar.
 
In: www.fischerverlage.de/media/fs/308/LP_978-3-10-074445-6.pdf
 

 
 
Ausschnitt aus dem Text:

Maja Haderlap: Übergänge.
Eine Rede anlässlich der Verleihung des Rauriser Literaturpreises 2012 (Auszug)
 © Maja Haderlap / Burgtheater Wien.
Mit freundlicher Genehmigung der Autorin und des Burgtheaters Wien, auf dessen Webseite der Text veröffentlicht wurde:
>>Der Text auf der Webseite des Burgtheaters Wien Übersetzung: Krystyna Schmidt

(Originalversion: siehe unten)

***
Przejścia

W tym miejscu pragnę poruszyć pewien trudno zauważalny na pierwszy rzut oka wątek mojej powieści Anioł zapomnienia. Wątek ten opowiada o porzuceniu jednego języka i przejściu do drugiego, zawsze obecnego w mojej rodzinie, choć nie w bezpośrednim użyciu. Jest historią pewnego przejścia, pewnej przemiany, być może straty. Straty, która dotyczy nie tylko mnie i która powinna skłaniać nas do ogólnej refleksji nad tym, czy zmiany kulturowe, porzucanie jakiegoś języka zubaża czy wzbogaca, oraz dokąd te przemiany prowadzą, do kulturowego bogactwa czy duchowego zubożenia, wyjałowienia.
(...)
Wielką korzyść z żywej dwujęzyczności postrzegam właśnie w tym, że przy przechodzeniu z jednego języka do drugiego nie ma się poczucia oderwania ani obcości, i że dzięki żywej wymianie między językami zyskuje się ponadto dwa miejsca odniesienia. Postrzegam się zatem jako osobę, stojącą dwiema nogami w dwóch różnych językach, przy czym muszę przyznać, że moja słoweńska noga jako punkt oparcia od czasu do czasu lekko się chwieje. W Karyntii trudno swobodnie utrzymywać równowagę pomiędzy językami, ponieważ proporcje między nimi nie są wyrównane.

Czasami, gdy wędruję przez te moje górskie miejscowości, słowa podbiegają do mnie jak rozbrykane szczeniaki, które swawolnie oddaliły się od legowiska. Merdają ogonkami i liżą mi nogi, żebym wzięła je na ręce i pogłaskała. Niekiedy słowa w mojej głowie zderzają się ze sobą, a niekiedy łączą, zachodzą na siebie, tworząc nowy twór bądź rzucając cień na drugi język.
Pisanie jest procesem, który umożliwia krok naprzód, pełnym obietnic, ale i lęków. Dla mnie pisanie to proces transformowania, rodzaj przejścia, przekraczanie granicy, przełom. Pisząc, raz po raz sięgam do słoweńskiego, mojego pierwszego języka, tak jak w poniższym wierszu:
 
pamięć, niezapominajka, pomnik
co też to rozorane pole, przed którym
stoję, wszystko rozsiewa. jesienne
słońce nadaje chmurom cudowny
koloryt. płomienne barwy skrzą się
nawet przez zamknięte powieki.
koło mijanych domostw
szukam słów wypadłych
z użycia niczym wysłużone sprzęty,
zbieram je jak się w lesie suche gałęzie
z ziemi podnosi i w stos układa
na skraju drogi. z dolin ku szczytom
wysokim pną się łagodne zbocza.
dawna mowa krystalizuje się w moim
głosie i odtwarza zakodowane
wspomnienia: spomin, spominčica, spomenik.
pamięć, niezapominajka, pomnik.


*** Originalversion ***

Einen nicht auf den ersten Blick erkennbaren Erzählfaden aus meinem Roman Engel des Vergessens möchte ich an dieser Stelle aufnehmen. Es ist die Erzählung vom Verlassen einer Sprache und vom Hinübergleiten in eine andere, die schon immer da war, auch wenn sie in meiner Familie nicht unmittelbar gesprochen wurde. Es ist die Geschichte eines Übergangs, einer Metamorphose, eines Verlusts vielleicht, der nicht nur mich betrifft, sondern uns grundsätzlich zum Nachdenken darüber anregen sollte, ob uns der Wandel einer Kultur, das Verlassen einer Sprache ärmer oder reicher machen, wohin die Übergänge führen, zu kulturellem Reichtum oder zur geistigen Verarmung, Versteppung?
(...)
Den großen Vorteil einer lebendigen Zweisprachigkeit, sehe ich gerade darin, dass man beim Wechsel aus einer Sprache in die andere keinen Bruch und keine Fremdheit empfindet, dass sich über den lebendigen Austausch zwischen den Sprachen auch der persönliche Ausgangsort verdoppelt. Ich sehe mich also mit beiden Beinen in zwei Sprachen stehen, wobei ich zugeben muss, dass das slowenische Standbein dann und wann ein wenig wackelt. In Kärnten ist es schwer, die spielerische Balance zwischen den Sprachen zu halten, weil das Verhältnis der beiden Sprachen nicht ausgeglichen ist.
Manchmal, wenn ich durch meine Berg-Orte gehe, laufen mir die Worte nach, wie verspielte Welpen, die voller Übermut ihr Nest verlassen hatten. Sie wedeln mit ihren Schwänzen und lecken mir die Füße, damit ich sie aufhebe und an ihnen schnuppere. Manchmal prallen die Wörter in meinem Kopf aufeinander, oder sie verbinden sich, legen sich übereinander, bilden ein neues Worttier, werfen Schatten in die andere Sprache.
Das Schreiben ist ein Prozess, der weiterführt, der voller Versprechen, aber auch mit Ängsten beladen ist. Für mich ist es ein Prozess der Neuschreibung, ein Übergang, ein Grenzgang, ein Aufbruch. In meiner Schreibbewegung gedenke ich immer wieder meiner slowenischen Erstsprache, wie im folgenden Gedicht:
 
gedächtnis, vergissmeinnicht, monument
was der aufgerissene acker, vor dem
ich stehe, alles versät. die herbstsonne
bewirft schon die wolken mit prunkvollen
farben. auch bei geschlossenen lidern
lodert ihr flammendes kolorit. in der
nähe der höfe, die ich umkreise,
suche ich nach worten, die abgelegt
worden sind, wie ausrangierte geräte,
lese sie auf, wie man dürre zweige
von den waldsteigen aufhebt und sie
am wegrand häuft. aus den tälern wachsen
die bergrücken zu höheren gipfeln heran.
in meiner stimme kristallisiert die alte
sprache und memoriert die chiffren der
erinnerung: spomin, spominčica, spomenik.
gedächtnis, vergissmeinnicht, monument.
 
Ausschnitt aus dem Text:

Thomas Glavinic: „Das bin doch ich“.
 © Carl Hanser Verlag München 2007

Übersetzung: Krystyna Schmidt

(Originalversion: siehe unten)

***
Brakuje mi codziennej pracy przy biurku. Snuję się po mieszkaniu, pięć razy na godzinę sprawdzam pocztę, szukam czegoś, czym mógłbym zająć myśli. Else mówi, że świruję i żebym lepiej wyszedł z dzieckiem na spacer. Właściwie to ma rację. Ubieram się, a Else ubiera młodego i wychodzimy.

Stanislaus ma rok i osiem miesięcy. Wiozę go w wózku wokół bloku. Ekscytujące to nie jest, więc kombinuję, do kogo by tu zadzwonić. Przychodzi mi do głowy Finkin, i tak mieliśmy ją odwiedzić w przyszłym tygodniu. Dzwonię, brzmi jakby była zaspana.
–  Obudziłem cię?
–  Tak.
Zerkam na zegarek, jest czwarta po południu. Chwilę rozmawiamy o niczym, a młody wskazuje w tym czasie na dźwigi i koparki. Proszę Finkin, żeby zarezerwowała dla Else i dla mnie hotel w Villach.

Nie przemyślałem trasy spaceru i przechodzimy koło placu zabaw. Młody zaczyna się awanturować, że chce na plac zabaw.
– Tam, tam! – pokazuje.
Przykro mi, nie mogę wypuścić go z wózka, niech Else z nim potem przyjdzie. Ja nie mogę chodzić z nim na plac zabaw, bo boję się, że gdyby jakiś małolat mu coś zrobił, to mógłbym mu przyłożyć. W ogóle większość małolatów to wstrętne bestie, wolę więc omijać place zabaw z daleka. Na sam widok czternastoletnich leserów z psem bojowym u nogi i papierosem w ustach mam ochotę ich wszystkich ukatrupić i wypatroszyć, a resztę poszatkować i wywalić do śmieci. Lepiej się nie zbliżać, no bo przecież nic nie wiadomo, mam wprawdzie metr dziewięćdziesiąt, ale jakoś specjalnie silny to nie jestem, a poza tym w dzisiejszych czasach nie można wykluczyć, że dzieciaki okazałyby się silniejsze ode mnie, a kto chciałby zostać obity przez małolaty.
–  Ooo-haa!
Spoglądam na młodego.
–  Ooo-haa!
Coś tam faktycznie się działo.
–  Ooo-haa!
Przychodzi mi na myśl telefon, sprawdzam, czy w koszyku wózka nie ma przypadkiem zabawkowego telefonu. Nie, nie ma.

*** Originalversion ***

Ich schaue auf die Uhr, es ist vier Uhr nachmittags. Eine Weile reden wir Belangloses, daneben weist mich Stanislaus auf Kräne und Bagger hin. Ich bitte die Finkin, in Villach für Else und mich ein
Hotelzimmer zu reservieren.
Ich habe den Spazierweg unbedacht gewählt, und so kommen wir am Spielplatz vorbei. Stanislaus beginnt Theater zu machen, er will hinein.
»Da! Da!« zeigt er. Er tut mir leid, aber ich muß ihn vorbeischieben, Else soll nachher mit ihm gehen. Ich kann nicht mit ihm auf den Spielplatz, denn ich habe Angst, gegenüber irgendeinem Kind, das zu meinem Sohn böse ist, tätlich zu werden. Überhaupt sind die meisten Kinder so verwünschte Bestien, daß ich nicht einmal in die Nähe des Spielplatzes kommen will. Mir reicht schon der Anblick herumlungernder  Vierzehnjähriger mit Kampfhund und Zigarette, ich könnte sie alle schlachten und ausweiden und ihre Teile in die Müllcontainer stopfen. Nicht zuletzt, wer weiß, ich bin zwar fast einsneunzig groß, aber nicht besonders kräftig, außerdem kann man in der heutigen Zeit nicht ausschließen, daß die Kids stärker sind als man selbst, und wer will schon von Kindern verdroschen werden.
»Ooo-haa!«
Ich schaue Stanislaus an.
»Ooo-haaa!«
Da war wirklich etwas.
»Oooo-haaa!«
Ich assoziiere Telefon, ich kontrolliere, ob in der Ablage des Kinderwagens das Spielzeugtelefon liegt. Es liegt nicht dort.