Katrin Holtz poleca Fräulein Nettes kurzer Sommer

Fräulein Nettes kurzer Sommer © Galiani-Berlin Nette jest irytująca, co do tego jej rodzina jest zgodna. Ta chuda  panna o wypukłych oczach natrętnie sondujących rozmówcę, wtrąca się do męskich rozmów, za nic ma ręczne robótki i zajęcia stosowne dla kobiet, za to z pasją oddaje się tak nieodpowiednim zajęciom jak mineralogia, literatura i politykowanie. Karen Duve opowiada we Fräulein Nettes kurzer Sommer historię niemieckiej poetki, Annette von Droste-Hülshoff, obdarzonej – ku konsternacji jej rówieśników – błyskotliwym umysłem i ciętym językiem. Czas powieści to lata 1817-1821. Chorowita jaśnie panienka von Droste-Hülshoff podróżuje niestrudzenie od majątku do majątku. Wozi z sobą zawsze maleńki młoteczek, pióro do pisania i ekstrawagancką lornetkę. Nette, jak zwie ją otoczenie, jest krótkowidzem, a poza tym posiada wiele niestosownych hobby i sporo innych cech, które w oczach jej rodziny, Haxthausenów z Bökerhof, czynią ją partią mało atrakcyjną.

Swego pięć lat od siebie starszego wuja, Augusta von Haxthausena, uważa za osobnika upartego i zarozumiałego. On, tyleż zazdrosny o talent poetycki siostrzenicy, co przekonany o swojej wyższości, gnębi ją jak nikt inny, a znajomym doradza nawet, by od razu przy pierwszym spotkaniu upokorzyli młodą pannę, bo tylko w ten sposób się od niej uwolnią. Nie wszyscy jednak słuchają jego sugestii; Nette, ekscentryczna panienka o zbyt szybkim, zbyt męskim chodzie fascynuje Heinricha Straubego, zubożałego poetę-geniusza, dobrego przyjaciela Augusta von Haxthausena. Niezadowolenie ciotek i wujów wywołuje nie tylko przypadek Straubego. W domu rodzinnym dwudziestopięcioletniej Nette, która wreszcie rozkwita, pojawiają się nagle tłumy wielbicieli. Z początku wydaje się, że ta wielorako uzdolniona osóbka zostanie wreszcie, jak należy, dostrzeżona, jednak zazdrość, intrygi i niezdolność podjęcia właściwej decyzji wywołują ostatecznie kryzys w rodzinie i młoda kobieta traci świeżo zdobyte uznanie.

We Fräulein Nettes kurzer Sommer Karen Duve opisuje nic innego jak katastrofę młodości Annette von Droste-Hülshoff. Konsekwencje tej katastrofy sprawiły, że młoda poetka wycofała się z życia towarzyskiego, by kolejne lata spędzić w domu rodzinnym, w odosobnieniu, a z drugiej strony przyspieszyły one dojrzewanie jej literackiego talentu i zwrócenie się w stronę muzyki. Karen Duve ostro i dowcipnie punktuje przeciwności, z jakimi w XIX wieku przyszło walczyć „tej Droste”: ciasnotę ducha i ograniczenia wynikające z towarzyskich konwencji. Plastycznie i poruszająco opisuje też przemiany polityczne i społeczne, które pociągnęły za sobą znaczące konsekwencje w różnych dziedzinach życia: zwrot ku wszystkiemu co niemieckie, ideę jednego narodu niemieckiego, a obok tego również tęsknotę za „starymi czasami”, co w literaturze i modzie tamtej epoki przyniosło częściowo dziwne owoce, a co dla autorki stało się polem obserwacji i błyskotliwych point. Tym, co w tym kontekście czyni powieść Fräulein Nettes kurzer Sommer lekturą zajmującą, jest okoliczność, że co kilka stron na kartach książki pojawiają się wybitne postaci tamtej epoki: Achim von Arnim, Clemens Brentano, Heinrich Hoffmann von Fallersleben bywają częstymi gośćmi w Böckerhof. Wszyscy mówią ciągle o Goethem, w pobliżu przebywa również jeden z braci Grimm.

Barwne tło historyczne, na którym rozgrywa się akcja powieści, zdaje się przemawiać za tym, że Karen Duve wywiązała się należycie ze swego pisarskiego zadania. W materię powieści pisarka wplotła – choć nie bez widocznych szwów – ważkie fakty, takie jak zamordowanie  Augusta von Kotzebusa przez członka związku studenckiego Karla Ludwiga Sanda czy postanowienia karlsbadzkie 1919 roku. Na potrzeby swej powieści przestudiowała wiele książek historycznych, pamiętników i obfitą korespondencję z epoki. Dołączony do książki na końcu wykaz źródeł obejmuje piętnaście stron zapisanych gęstym drukiem. Spojrzenie pisarki na opisywane zdarzenia jest jednak spojrzeniem współczesnym. W pewnych miejscach jej powieść wydaje się nawet zbyt nowoczesna. Nazbyt proste są czytelne odniesienia do naszych czasów. W sposób nadmiernie uproszczony wypada to np. w postaci Hassenpfluga, kiedy ten się skarży, że ludzie kierują się dzisiaj tylko tym, co „naukowo dowiedzione, matematycznie możliwe i gospodarczo korzystne”; w słowach tych można odczytać aluzję do zmęczenia współczesnego człowieka nadmiarem informacji dotyczących życia społecznego i politycznego, z jakimi jest codziennie konfrontowany.  

Dla Karen Duve (rocznik 1961, Hamburg) Fräulein Nettes kurzer Sommer jest szóstą powieścią od czasu jej debiutu powieściowego Regenroman z roku 1999. W przeszłości pisarka zaskakiwała zdolnością przeobrażeń, eksperymentowaniem z różnymi gatunkami i stylami, rozśmieszała czytelnika i inspirowała do własnych przemyśleń. Jeśli jej najnowsza książka niekoniecznie skłania do głębokich refleksji –  autorka w sposób zdecydowanie przerysowany przedstawiła zarówno ograniczoność pewnych postaci w swej książce jak status ofiary swej bohaterki – to jednak mimo wszystko jest to książka zajmująca! Historyczne szczegóły, które zajmują w niej tyle miejsca, przedstawione są w sposób nienachalnie pouczający i składają się na wiedzę o historii i literaturze niemieckiej I połowy XIX wieku, z której od czasu nauki w szkole przeciętny czytelnik wiele zdążył już zapomnieć. Powieść wyświadcza też przysługę postaci Annette Droste-Hülshoff, wydobywając ją z zapomnienia i pokazując w nowym świetle tę niedocenianą za życia poetkę. Niektóre czytelniczki i czytelników skłoni to, być może, do ponownego wzięcia do ręki jej najgłośniejszej powieści „Die Judenbuche” albo do przeczytania któregoś z jej wierszy, pełnych mrocznych emocji i subtelnych poruszeń.

Przekład: Urszula Poprawska
Galiani Verlag

Karen Duve
Fräulein Nettes kurzer Sommer
Verlag Galiani, Berlin, 2018
ISBN 978-3-86971-138-6
592 str.

Książka dostępna jako e-book w Onleihe Goethe-Institut

Recenzje w niemieckich mediach:
Perlentaucher
FAZ-Net
Die Zeit
Das Literarische Quartett