Katalin Teller poleca Solidarität

Solidarität © Carl Hanser Verlag, München, 2019 „Nie przymus, lecz możliwość”: ambicją nowej książki słynnego socjologa Heinza Budego, który wielokrotnie już podejmował temat konfliktu pokoleń, a także daleko sięgających konsekwencji doświadczeń wojennych oraz historii społeczeństwa Niemieckiej Republiki Federalnej, jest przywrócenie pojęciu solidarność należnych mu praw. I to w czasach, które, co autor niestrudzenie czytelnikom uzmysławia, trzeba uznać za wrogie solidarności.

Wrogie o tyle, że współczesne relacje zawodowe, uelastycznienie stylu życia, a w końcu także redukcja opieki państwa nad obywatelami prowadzą do powstania nowej i głośnej warstwy tych, którzy potrafią zadbać sami o siebie. Warstwy, która ma specyficzne spojrzenie na oczekiwania jednostki i rolę instytucji państwowych. Kto nie potrafi być kowalem własnego szczęścia, ten sam jest sobie winien i w tym sensie zadaniem państwa i instytucji socjalnych jest litościwe (i raczej gorsze niż lepsze) wyławianie jednostek „niezdatnych”, zepchniętych na margines. Do tego sposobu patrzenia dochodzi jeszcze i to, że opisaną sytuację wzmacnia sam system społeczny, czy to z powodu coraz głębszego niedofinansowania, czy trudności zdefiniowania, czym są dobra kolektywne.

Heinz Bude, który w swej książce argumentuje z perspektywy eurocentrycznej, pyta wszakże również o przyczyny polityczne i społeczne tej sytuacji i odpowiedzialną za nie czyni niewystarczalność tych wielkich idei i faktów społeczno-politycznych jak rewolucja francuska, komunizm Marksa i Engelsa, a obok tego również zjednoczenie Niemiec pod koniec XX wieku. Wymienione idee, podobnie jak dzisiejsze prawicowe populizmy, wypisywały na swoich sztandarach „ekskluzywną solidarność”, która w każdym przypadku forowała tylko jedną, jakkolwiek stosunkowo dużą grupę ludzi uważanych za  społeczność solidarną. W ten sposób przeoczona została integracyjna rola solidarności, która nie kieruje się kategoriami indywidualnych zdolności, obozów politycznych czy kryteriami gospodarczymi, stawia za to na najeżoną wprawdzie konfliktami i niosącą z sobą ryzyko utraty własnych interesów, lecz trwałą a przede wszystkim dalekowzroczną współpracę ludzi jako „istot zdolnych do tworzenia relacji”.

Poszukując konceptu, na którym można by współcześnie budować ludzką wspólnotę, autor bierze pod lupę zarówno chrześcijańską etykę miłości bliźniego jak i założenia idei feministycznych czy ekologicznych spod znaku Donny Haraway, Emanuele’a Coccii czy Bruna Latoura, uznając jednak ostatecznie – z argumentami autora można by polemizować – że są to wizje bądź to zbyt wąskie, bądź zbyt szerokie, oddalone poniekąd od rzeczywistości. Heinz Bude proponuje w zamian wziąć przykład z Afryki Południowej, która z sukcesem zmierzyła się z takimi wyzwaniami jak pełna konfliktów przeszłość, nowe globalne stosunki gospodarcze i różnorodność społeczeństwa. Sukces był możliwy dzięki umiejętnościom zawarcia konsensusu rywalizujących z sobą partii. Umiejętności te zrodziło przekonanie, że potrzebna jest trzecia droga, na której znajdzie się miejsce zarówno dla zobowiązań człowieka wobec społeczeństwa jak i miejsce dla wolności, umożliwiającej odpowiedzialne wycofanie się z kolektywu. W tym sensie solidarność proponowana przez Heinza Budego byłaby trzecią drogą służącą nowej równowadze społecznej, drogą, na której konieczność życia wspólnotowego będzie przeżywana bez nacisku, za to ze świadomością zbiorowej i indywidualnej odpowiedzialności –  jako możliwość, nie jako przymus.

Przekład: Urszula Poprawska
Carl Hanser Verlag

Heinz Bude
Solidarität. Die Zukunft einer großen Idee
Carl Hanser Verlag, München, 2019
ISBN 978-3-446-26184-6
176 str.

Książka dostępna jako e-book w Onleihe Goethe-Institut

Recenzje w niemieckich mediach:
NZZ
Spiegel.de
Deutschlandfunk Kultur