János Weiss poleca Autonomie und Befreiung

Autonomie und Befreiung. Studien zu Hegel © Christoph Menke Publikacja ta jest piątą pozycją z serii „Analytischer Deutscher Idealismus“ wydawanej przez Jamesa Conanta i Andreę Kern. Można by sądzić, że zamieszczone w niej studia z końca ubiegłego wieku to refleksje filozofii analitycznej na temat renesansu myśli Hegla. Tak jednak nie jest; z tego kręgu znajdujemy tu jedynie odniesienia do Terry’ego Pinkarda i Roberta B. Pippina. Książka Christopha Menkego podejmuje próbę rozsądnej i gruntownej rekonstrukcji heglowskiego pojęcia wyzwolenia (Befreiung). W trzeciej części swej Encyklopedii Hegel pisze w § 382: „Prawdziwa wolność nie jest więc czymś bezpośrednim w umyśle bytu, lecz czymś, co wydaje plon poprzez swoje działanie.” Teoria wyzwolenia jest właściwie tym samym teorią wolności. Podstawowa teza rozprawy Menkego mówi, że teorię wolności można rozwinąć tylko jako koncepcję wyzwolenia. „Ponieważ istnienie wolności polega na jej stawaniu się, stawaniu się przez samą siebie, na rodzeniu się, które bierze swój początek z niewoli i rozwija się na zasadzie sprzeciwu wobec niewoli.” Prezentując tę koncepcję Menke suwerennie i często brawurowo stosuje dialektyczną metodę Hegla, nieustannie włączając do analizy nowe pojęcia, takie jak „druga natura” i „tworzenie” (Bildung).

Teoretycznym tłem rozważań Menkego jest z pewnością tradycja szkoły frankfurckiej (Menke jest od 2009 roku profesorem uniwersytetu we Frankfurcie). Już sam podtytuł jego książki wskazuje na Adorna, który swą niewielką publikację z pierwszej połowy lat sześćdziesiątych zatytułował Drei Studien zu Hegel. W decydującym punkcie swoich wywodów Menke cytuje tezę o ścisłym związku wolności i niewoli, która pochodzi z wykładu uniwersyteckiego Adorna z 1965 roku. Nawiązując do myśli Adorna Menke dąży do uściślenia znaczeń terminów filozoficznych, naczelne znaczenie przypisując wolności (i wyzwoleniu). Wyzwolenie zmienia społeczeństwo, ponieważ jednak społeczeństwo funkcjonuje w rytmie ciągłych powtórzeń, nie dochodzi do stworzenia „królestwa wolności”. I z tego powodu nie można, twierdzi Menke, przejść do idei samodzielnych, socjologizujących koncepcji teorii społeczeństwa, tak jak uczynili to Jürgen Habermas i Axel Honneth. Równocześnie koncepcja Menkego polemizuje w sposób ukryty z wykładem Honnetha („Drei, nicht zwei Begriffe der Freiheit”), wygłoszonym w czerwcu 2015 roku w budapeszteńskim Instytucie Goethego. Honneth zaproponował w nim wprowadzenie pojęcia „wolności komunikacyjnej”. Według Menkego prowadzi to jednak w ślepy zaułek.  

Przekład z języka niemieckiego: Urszula Poprawska
Suhrkamp Verlag

Christoph Menke
Autonomie und Befreiung. Studien zu Hegel
Suhrkamp Verlag, Berlin, 2018
ISNB 978-3-518-29866-4
215 str.

Książka dostępna jako e-book w Onleihe Goethe-Institut

Uwaga tłumacza: cytat z Hegla i z Menkego został przełożony z tekstu w wersji niemieckiej.