Literatura dla dzieci o wydźwięku politycznym Praca z dziećmi w hotelu klubowym

Martin Baltscheit/Christine Schwarz, Ich bin für mich!
Martin Baltscheit/Christine Schwarz, Ich bin für mich! | Foto (fragment): © 2011 Beltz & Gelberg in der Verlagsgruppe Beltz ∙ Weinheim Basel

Kryzys uchodźczy, demokracja, nierówność społeczna – niektóre książki skierowane do dzieci w imponujący sposób poruszają problemy polityczne i moralne. Wachlarz tych problemów jest przy tym równie rozległy, co w literaturze dla dorosłych.

Historia ta wywołuje gęsią skórkę nawet u dorosłych: Philip ze swoją rodziną spędza urlop w hotelu Palmen Club. Spotyka tu Anukę, którą poznał w tym miejscu podczas minionych wakacji. Jedenastoletnia Anuka musi wstawać każdego dnia, budzić braci i iść do pracy. Jest jedną z tych, dzięki którym tacy urlopowicze jak rodzina Philipa mogą miło sobie wypoczywać. Kiedy młodszy brat Anuki, Stefane, dostaje gorączki, dziewczynka jest rozdarta między koniecznością pracy i chorym bratem. Książka Anette Pehnt Alle für Anuka opisuje pracę dzieci w hotelu oraz związaną z tym biedę i niesprawiedliwość, ukazując równocześnie siłę przyjaźni i solidarności. Poruszane przez autorkę problemy nadają książce wydźwięk wysoce polityczny.  
 
Polityka, etyka i moralność nie są zarezerwowane dla literatury dla dorosłych. Wystarczy spojrzeć na historię niemieckiej literatury dziecięcej. W książkach dla dzieci oprócz przemycanych w nich treści  pedagogicznych wplatano też tematy polityczne, również ze względów propagandowych, zwłaszcza w Republice Weimarskiej a także w epoce narodowego socjalizmu a potem w czasach komunizmu w NRD. „Kolejna znacząca fala polityzacji literatury to lata siedemdziesiąte ubiegłego wieku. W książkach dla dzieci i młodzieży znalazło się odbicie przemian wywołanych zdarzeniami 68 roku“, zauważa Andre Kagelmann, szef zespołu badawczego nad mediami dla dzieci i młodzieży (ALEKI) uniwersytetu w Kolonii. Anette Pehnt wspomina: „Przyjemności płynącej z lektury dostarczało w latach siedemdziesiątych nam, dzieciom, niewiele książek przenikniętych polityką. Sama musiałam czytać takie książki. Wtedy wydawały mi się one, wyjąwszy znakomitą Wir pfeifen auf den Gurkenkönig Christine Nöstlinger, raczej surowe“.

Od mowy nie wprost do przerysowań   

Książki dla dzieci zawierające treści polityczne mogą być bardzo interesujące i warte lektury. Niektóre z nich należą zresztą do kanonu klasyki dziecięcej. Jedną z takich pozycji jest Die rote Zora und ihre Bande Kurta Helda. Powieść ta, opublikowana w 1941 roku, porusza historię sierot z nadmorskiej miejscowości Senj w Chorwacji. Żeby przetrwać, dzieci żyją w konflikcie z prawem, wewnątrz własnej wspólnoty przestrzegają jednak ustalonych reguł. Najważniejszą z tych reguł jest zasada solidarności. Tak wyrazistych książek dla dzieci jak Die rote Zora… jest poza tym niewiele. „Wiele książek, choć nie poruszają one wprost treści politycznych, posiada jednak ten charakter. Decyduje o tym postawa bohaterów, atmosfera, ton opowieści i kilka innych czynników. W tym sensie książek zabarwionych politycznie nigdy dosyć“, stwierdza Monika Bilstein, szefowa wydawnictwa Peter Hammer Verlag.
 
Temat bezdomności dyskretnie podejmuje Hotel Wunderbar Jutty Nymphus (sierpień 2016). Mały chłopiec imieniem Mika pewnej surowej zimy przyprowadza potajemnie do hotelu swoich rodziców kilkoro bezdomnych. Z zachowania Miki przebija wielka dobroć serca i serdeczność. Z kolei Finsterer Sommer Martiny Wildner (luty 2016) łączy z sobą w sposób raczej domyślny wydarzenia na francuskim wybrzeżu Atlantyku z intrygującą fabułą. Znacznie wyraźniej tematy polityczne zostały poruszone w Die Bademattenrepublik anglojęzycznej pisarki Valerie Wyatt (2014), której książkę można uznać za wprowadzenie do budowania własnej demokracji. W książce obrazkowej Martina Baltscheita Ich bin für mich (2015) chodzi wprost o demokrację i wybory polityczne.
 
Szybkie reagowanie na aktualne problemy polityczne wyróżnia niejednego autora książek dla dzieci. W chwili obecnej ukazuje się wiele publikacji związanych z tematem migracji i uciekinierów. Jedną z nich jest Alle da! Unser kunterbuntes Leben (2014). Autorka Anja Tuckermann opowiada w niej historię młodych uciekinierów z całego świata, którzy rozpoczynają w Niemczech nowe życie. Pedagogiczna wartość książek takich jak ta zyskała wysoką ocenę. Alle da! Unser kunterbuntes Leben została wciągnięta przez Federalną Centralę d/s Kształcenia Politycznego na listę lektur. 

Angażować się, kształtować poglądy

Jeszcze bardziej konkretne są popularnonaukowe książki o tematyce politycznej adresowane do dzieci. Poruszają one takie tematy jak narodowy socjalizm, powojenny podział Niemiec czy problem uchodźców. Książki te znajdują uznanie rodziców dzieci, ponieważ dostrzegają oni ich wyższą w stosunku do innych gatunków prozy dziecięcej wartość informacyjną, w których wymienione problemy  zazwyczaj są zaledwie „muśnięte“. „Rzadko się u nas zdarza, żeby rodzice pytali o książki dla dzieci, które podejmują tematy polityczne. Jeśli już, to pytają o nie raczej zaangażowane przedszkola albo szkoły podstawowe“, mówi Jane Kühn z berlińskiej księgarni Dante Connection. 

Jest więc wiele form literatury dziecięcej, w których mogą się znaleźć tematy związane z polityką. „Bardzo się cieszę, kiedy tematy takie podejmują również książki rysunkowe. Rozumieć związki między faktami, dostrzegać przyczyny określonych wydarzeń, wyrabiać sobie poglądy – dzieci już wcześnie chcą i mogą tego wszystkiego próbować. Jeśli na serio chcemy traktować demokrację, nie możemy zatajać przed dziećmi związanych z nią problemów“, uważa Karin Gruβ. Autorka ta wspólnie z ilustratorem, Tobiasem Krejtschi, napisała najpierw Ein roter Schuh, a następnie Was WÜRDEst Du tun?, książkę obrazkową przeznaczoną dla dzieci z ostatnich klas szkoły podstawowej, w której postawiła pytania etyczne i moralne, na które niełatwo dać odpowiedź. Ute Detmar, profesor Instytutu Badania Literatury dla Młodzieży we Frankfurcie nad Menem opowiada się również za prozą sięgającą po wątki polityczne. „Uważam, że jest ważne, by tematy polityczne podejmować w przekonującej formie. Sama lekcja czy opowiadanie o nich nie wystarcza. Potrzeba raczej estetycznego przekazu problemów zawierających w sobie sprawdzalne i interesujące perspektywy“.
 
Książka popularnonaukowa czy narracja powieściowa, tematy podejmowane wprost, czy w sposób zawoalowany – książki dla dzieci poruszające kwestie polityczne mogą być dla młodych czytelników pożądanym zaproszeniem do tego, by wprowadzać je w centralne problemy naszej współczesności.