Na skróty:
Przejdź bezpośrednio do treści (Alt 1)Przejdź bezpośrednio do podmenu (Alt 3)Przejdź bezpośrednio do menu głownego (Alt 2)

Co pozostaje?

Od upadku muru berlińskiego minęło 30 lat. Jeden z najbardziej znanych symboli podziału Europy praktycznie zniknął – pozostało po nim kilka miejsc pamięci, okruchy sprzedawane jako berlińskie suweniry i zapomniane resztki infrastruktury wartowniczej. Między historycznym upamiętnieniem a komercjalizacją mur staje się coraz mniej realny. Jak sfotografować to, czego nie widać? Rafał Milach wyruszył śladami muru.  

Fragment muru Rafał Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos

Jak długo przetrwa pamięć o murze, jeśli zniknie autentyczna budowla? Po 30 latach w byłej strefie śmierci, czyli kawałku ziemi między zewnętrzym murem od strony NRD a wewnętrznym, bezpośrednio otaczającym Berlin Zachodni, znajdują się zarówno oficjalne miejsca pamięci, jak i przestrzenie rekreacyjne. Autentyczne elementy architektoniczne, które stanowiły granicę, znikają z przestrzeni miejskiej. Reprezentacja muru staje się coraz bardziej symboliczna. Historie związane z murem są ukryte pod zrewitalizowaną i zdefiniowaną na nowo powierzchnią byłej strefy śmierci i jej otoczenia. 

  • Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg. Berlin, październik 2019. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg. Berlin, październik 2019.
  • Most niedaleko byłego przejścia granicznego przy Schwedter Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Most niedaleko byłego przejścia granicznego przy Schwedter Straße
  • Pozostałości po murze berlińskim przy Schwedter Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze berlińskim przy Schwedter Straße
  • Pozostałości po murze berlińskim przy Schwedter Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze berlińskim przy Schwedter Straße
  • Pozostałości po murze berlińskim przy Norwegerstraße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze berlińskim przy Norwegerstraße
  • Punkt w przewodniku turystycznym, wskazujący pozostałości po murze przy Bernauer Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Punkt w przewodniku turystycznym, wskazujący pozostałości po murze przy Bernauer Straße
  • Pozostałości po murze przy Kieler Straße, miejsce upamiętniające Güntera Litfina, pierwszego uciekiniera z NRD, który zginął przy murze. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy Kieler Straße, miejsce upamiętniające Güntera Litfina, pierwszego uciekiniera z NRD, który zginął przy murze.
  • Pozostałości po murze przy Kieler Straße, miejsce upamiętniające Güntera Litfina, pierwszego uciekiniera z NRD, który zginął przy murze. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy Kieler Straße, miejsce upamiętniające Güntera Litfina, pierwszego uciekiniera z NRD, który zginął przy murze.
  • Występ karaoke na terenie byłej strefy śmierci, Mauerpark. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Występ karaoke na terenie byłej strefy śmierci, Mauerpark.
  • Pomnik ofiar Holocaustu, były pas śmierci, między Bramą Brandenburską a Potsdamer Platz © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pomnik ofiar Holocaustu, były pas śmierci, między Bramą Brandenburską a Potsdamer Platz
  • Występ w Mauerpark, były pas śmierci. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Występ w Mauerpark, były pas śmierci.
  • Pozostałości po murze berlińskim, zachowane fragmenty ściany zewnętrznej w muzeum Topografie des Terrors (Topografia terroru) © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze berlińskim, zachowane fragmenty ściany zewnętrznej w muzeum Topografie des Terrors (Topografia terroru)
  • Pozostałości po murze przy Bernauer Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy Bernauer Straße
  • Były pas śmierci, otoczenie muru przy Kopenhagener Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci, otoczenie muru przy Kopenhagener Straße
  • Element infrastruktury granicznej, checkpoint Bravo © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Element infrastruktury granicznej, checkpoint Bravo
  • Element infrastruktury granicznej, pomnik przy checkpoint Bravo © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Element infrastruktury granicznej, pomnik przy checkpoint Bravo
  • Enerdowska wieża strażnicza, okolice Potsdamer Platz © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Enerdowska wieża strażnicza, okolice Potsdamer Platz
  • Wejście do magazynu supermarketu zbudowanego w miejscu, w którym stał punkt kontroli celnej, Bornholmer Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Wejście do magazynu supermarketu zbudowanego w miejscu, w którym stał punkt kontroli celnej, Bornholmer Straße
  • Wewnętrzna strona muru, niedaleko Bramy Brandenburskiej © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Wewnętrzna strona muru, niedaleko Bramy Brandenburskiej
  • Pozostałości po infrastrukturze granicznej, punkt kontroli celnej w byłej strefie śmierci, południowa część Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po infrastrukturze granicznej, punkt kontroli celnej w byłej strefie śmierci, południowa część Berlina
  • Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg © Rafał Milach / Goethe-Institut
    Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg
  • Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg

Po upadku muru w 1989 roku fragmenty betonowej konstrukcji stały się materialnymi symbolami wolności. Dziś ceny kawałków muru w Muzeum Muru Berlińskiego przy Checkpoint Charlie wahają się od 25,90 do 134,90 euro – w zależności od wielkości. Oczywiście okruchy muru można kupić też w okolicznych sklepach z pamiątkami czy od prywatnych handlarzy. Ale te z muzeum opatrzone są certyfikatem potwierdzającym ich autentyczność.

  • Kawałek muru berlińskiego kupiony na pchlim targu w Mauerpark, na byłym pasie śmierci. Cena: 3 euro. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Kawałek muru berlińskiego kupiony na pchlim targu w Mauerpark, na byłym pasie śmierci. Cena: 3 euro.
  • Miejsce pamięci przy Bernauer Straße, projekt Berlin HANDSHAPE autorstwa Meike Ziegler, instalacja artystyczna na 30. rocznicę upadku muru berlińskiego © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Miejsce pamięci przy Bernauer Straße, projekt Berlin HANDSHAPE autorstwa Meike Ziegler, instalacja artystyczna na 30. rocznicę upadku muru berlińskiego
  • Oryginalny kawałek muru berlińskiego. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Oryginalny kawałek muru berlińskiego.
  • Okolice Potsdamer Platz, były pas śmierci. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Okolice Potsdamer Platz, były pas śmierci.
  • Pozostałości po murze berlińskim, zachowane fragmenty ściany zewnętrznej w muzeum Topografie des Terrors (Topografia terroru) © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze berlińskim, zachowane fragmenty ściany zewnętrznej w muzeum Topografie des Terrors (Topografia terroru)
  • Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg
  • Pomnik ofiar Holocaustu, były pas śmierci, między Bramą Brandenburską a Potsdamer Platz © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pomnik ofiar Holocaustu, były pas śmierci, między Bramą Brandenburską a Potsdamer Platz
  • Pozostałości po murze berlińskim przy Schwedter Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze berlińskim przy Schwedter Straße
  • Posesja Ralpha, lokalnego rolnika, na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Posesja Ralpha, lokalnego rolnika, na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina
  • Kawałki muru kupione w byłym pasie śmierci © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Kawałki muru kupione w byłym pasie śmierci
  • Enerdowska wieża strażnicza, okolice Potsdamer Platz © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Enerdowska wieża strażnicza, okolice Potsdamer Platz
  • Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg
  • Były pas śmierci w południowej części Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci w południowej części Berlina
  • Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru
  • Były pas śmierci w południowej części Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci w południowej części Berlina
  • Były pas śmierci w południowej części Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci w południowej części Berlina
  • Były pas śmierci w południowej części Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci w południowej części Berlina
  • Były pas śmierci, otoczenie muru przy Kopenhagener Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci, otoczenie muru przy Kopenhagener Straße
  • Kawałek prywatnego ogrodu na osiedlu mieszkaniowym w pobliżu Nordbahnhof © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Kawałek prywatnego ogrodu na osiedlu mieszkaniowym w pobliżu Nordbahnhof
  • Były pas śmierci, otoczenie muru przy Kopenhagener Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci, otoczenie muru przy Kopenhagener Straße
  • Występ karaoke na terenie byłej strefy śmierci, Mauerpark. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Występ karaoke na terenie byłej strefy śmierci, Mauerpark.
  • Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Kopia muru berlińskiego na planie filmowym w Filmpark Babelsberg
  • Występ przy Bramie Brandenburskiej, wewnętrzna strona muru. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Występ przy Bramie Brandenburskiej, wewnętrzna strona muru.

Ralph, lokalny rolnik na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina, pokazuje oryginalny kawałek muru berlińskiego. Ralph urodził się w 1964 roku. Kilka lat wcześniej ziemia, która należała do jego rodziny od pokoleń, została zabrana przez władze NRD pod budowę muru. Dom rodziny Ralpha znalazł się po zachodniej stronie granicy. Jako dziecko Ralph bawił się tuż przy pasie śmierci, rzucał kamieniami w kierunku muru. Na początku lat dziewięćdziesiątych ziemia została zwrócona, wtedy też Ralph postanowił się tam przeprowadzić. Na jego posesji wciąż widoczne są zbudowane w RFN drogi patrolowe dla armii z sektora amerykańskiego, a także dwie topole – jedyne drzewa, które przetrwały wycinkę w byłym pasie śmierci. Ralph posiada 25 szkockich krów górskich, owce wielorogie, konie, 4 psy i 2 koty.

  • Ralph, lokalny rolnik na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina, pokazuje oryginalny kawałek muru berlińskiego. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Ralph, lokalny rolnik na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina, pokazuje oryginalny kawałek muru berlińskiego.
  • Ralph, lokalny rolnik na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Ralph, lokalny rolnik na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina
  • Były pas śmierci w południowej części Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci w południowej części Berlina
  • Posesja Ralpha, lokalnego rolnika, na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Posesja Ralpha, lokalnego rolnika, na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina
  • Carla wskazuje na daty zapisane na drewnianej desce, pokazujące, jak rośną jej dzieci. Ostatni pomiar został dokonany na kilka tygodni przed upadkiem muru. Carla mieszkała przy murze przez całe życie. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Carla wskazuje na daty zapisane na drewnianej desce, pokazujące, jak rośną jej dzieci. Ostatni pomiar został dokonany na kilka tygodni przed upadkiem muru. Carla mieszkała przy murze przez całe życie.
  • Zewnętrzna strona muru, pas śmierci, Mauerpark © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Zewnętrzna strona muru, pas śmierci, Mauerpark
  • Pozostałości po infrastrukturze granicznej, była strefa śmierci, południowa część Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po infrastrukturze granicznej, była strefa śmierci, południowa część Berlina
  • Zewnętrzna strona muru, pas śmierci, Mauerpark © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Zewnętrzna strona muru, pas śmierci, Mauerpark
  • Były pas śmierci w południowej części Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci w południowej części Berlina
  • Pas śmierci, Mauerpark © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pas śmierci, Mauerpark
  • Pozostałości po murze przy Schönholzer Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy Schönholzer Straße
  • Występ karaoke na terenie byłej strefy śmierci, Mauerpark. © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Występ karaoke na terenie byłej strefy śmierci, Mauerpark.
  • Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru
  • Pozostałości po murze przy cmentarzach St. Hedwig i Französische Gemeinde © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy cmentarzach St. Hedwig i Französische Gemeinde
  • Pozostałości po murze berlińskim, zachowane fragmenty ściany zewnętrznej w muzeum Topografie des Terrors (Topografia terroru) © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze berlińskim, zachowane fragmenty ściany zewnętrznej w muzeum Topografie des Terrors (Topografia terroru)
  • Posesja Ralpha, lokalnego rolnika, na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Posesja Ralpha, lokalnego rolnika, na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina
  • Pozostałości po murze berlińskim przy Schwedter Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze berlińskim przy Schwedter Straße
  • Pozostałości po murze przy Bernauer Straße © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy Bernauer Straße
  • Element infrastruktury granicznej, pomnik przy checkpoint Bravo © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Element infrastruktury granicznej, pomnik przy checkpoint Bravo
  • Element infrastruktury granicznej, checkpoint Bravo © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Element infrastruktury granicznej, checkpoint Bravo
  • Ralph, lokalny rolnik na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Ralph, lokalny rolnik na byłym pasie śmierci w południowej części Berlina
  • Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru
  • Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru
  • Wieża strażnicza w byłym pasie śmierci. Hohen Neuendorf, zachodnia część Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Wieża strażnicza w byłym pasie śmierci. Hohen Neuendorf, zachodnia część Berlina
  • Pozostałości po infrastrukturze granicznej, była strefa śmierci, południowa część Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po infrastrukturze granicznej, była strefa śmierci, południowa część Berlina
  • Pozostałości po infrastrukturze granicznej, była strefa śmierci, południowa część Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po infrastrukturze granicznej, była strefa śmierci, południowa część Berlina
  • Były pas śmierci, północna część Berlina. Wieża strażnicza w Hohen Neuendorf, używana przez Stowarzyszenie na rzecz ochrony niemieckich lasów (Schutzgemeinschaft Deutscher Wald), miejsce pamięci © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci, północna część Berlina. Wieża strażnicza w Hohen Neuendorf, używana przez Stowarzyszenie na rzecz ochrony niemieckich lasów (Schutzgemeinschaft Deutscher Wald), miejsce pamięci
  • Okolice Potsdamer Platz © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Okolice Potsdamer Platz
  • Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru
  • Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po murze przy Rudower Straße, wschodnia część muru
  • Były pas śmierci, północna część Berlina. Wieża strażnicza w Hohen Neuendorf, używana przez Stowarzyszenie na rzecz ochrony niemieckich lasów (Schutzgemeinschaft Deutscher Wald), miejsce pamięci © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci, północna część Berlina. Wieża strażnicza w Hohen Neuendorf, używana przez Stowarzyszenie na rzecz ochrony niemieckich lasów (Schutzgemeinschaft Deutscher Wald), miejsce pamięci
  • Były pas śmierci, północna część Berlina. Wieża strażnicza w Hohen Neuendorf, używana przez Stowarzyszenie na rzecz ochrony niemieckich lasów (Schutzgemeinschaft Deutscher Wald), miejsce pamięci © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Były pas śmierci, północna część Berlina. Wieża strażnicza w Hohen Neuendorf, używana przez Stowarzyszenie na rzecz ochrony niemieckich lasów (Schutzgemeinschaft Deutscher Wald), miejsce pamięci
  • Pozostałości po infrastrukturze granicznej, była strefa śmierci, południowa część Berlina © Rafal Milach for Goethe-Institut / Magnum Photos
    Pozostałości po infrastrukturze granicznej, była strefa śmierci, południowa część Berlina

Rafał Milach

Artysta wizualny, fotograf, autor nagradzanych książek, m.in. The Winners7 Rooms i Pierwszy marsz dżentelmenów. Finalista prestiżowej Deutsche Börse Photography Foundation Prize 2018, laureat konkursu World Press Photo. Współzałożyciel kolektywu Sputnik Photos, w 2018 r. dołączył do Magnum Photos jako członek nominowany. Miał liczne wystawy w Polsce i na świecie. Jego prace znajdują się m. in. w kolekcjach Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, Fundacji Sztuki Polskiej ING, Kiyosato Museum of Photographic Arts (Japonia), Brandts w Odense (Dania).