Architektura najwyższej próby w służbie kultury To warto zobaczyć – od Hamburga po Bilbao

Muzeum Guggenheima w Bilbao
Muzeum Guggenheima w Bilbao | Foto (fragment): © anavarro1965 - Fotolia.com

Wybitna architektura wielu bibliotek, muzeów i sal koncertowych sprawia, że zostają one zauważone przez opinię publiczną. Dziś to kwestia istotniejsza niż kiedykolwiek wcześniej. 

Właśnie „perłą niemieckiej kultury“ nazwał Joachim Gauck, ówczesny prezydent Republiki Federalnej Niemiec ikoniczny budynek hamburskiej filharmonii Elbfilharmonie podczas jej otwarcia. Nowa sala koncertowa w Hamburgu, której promieniujący wygląd porównywany jest z operą w Sydney, bezsprzecznie stała się nowym symbolem hanzeatyckiego miasta.
 
Gmach ten pokazuje tendencję, którą możemy obserwować w skali światowej – instytucje kultury, takie jak teatry, sale koncertowe, czy biblioteki, konkurują z mediami wirtualnymi. Z tego też powodu stale rozwijają się, stają się coraz większe i bardziej atrakcyjne. Największy sukces odnoszą, gdy zarówno tworzone przez nie treści jak i architektura ich siedzib budzą jednakowy podziw. Pionierem takiego kierunku rozwoju było Centre Pompidou w Paryżu. Obecnie, kiedy budowla wywiera na nas tak silne wrażenie, że nie pozwala o sobie zapomnieć, zyskuje miano „signature architecture“.
 
Jak istotna jest dzisiaj rola wybitnej architektury, widać na przykładzie licznych instytucji kultury, które przeprowadziły się do nowych siedzib. Liczba odwiedzających je widzów znacząco wzrosła. Tate Modern w Londynie, dzięki sensacyjnej przebudowie budynku elektrowni położonego nad Tamizą, przeprowadzonej przez architektów z Bazylei Herzog & de Meuron, znalazła się w centrum zainteresowania międzynarodowej opinii publicznej – a podczas dalszej rozbudowy swojej siedziby, ponownie potrafiła wykorzystać ten efekt.

EFEKT BILBAO: POZYCJA W REGIONIE DZIĘKI ARCHITEKTURZE

Gdy rosnące rzesze widzów odwiedzających dane muzeum zaczynają mieć wpływ nie tylko na samo muzeum, lecz także na jego otoczenie i region, mówimy o efekcie Bilbao. Nowy budynek Muzeum Guggenheima w Bilbao, zaprojektowany przez amerykańskiego architekta Franka O. Gehry’ego sprawił, że w 1997 roku na  północno hiszpańskie miasto zwróciły się oczy miłośników kultury z całego świata. Dziś inwestycja postrzegana jest jako punkt zwrotny w rozwoju miasta. Dawna przyportowa strefa przemysłowa zmieniła się w prosperującą dzielnicę. Przed robotniczym miastem otworzyły się nowe perspektywy, a milion odwiedzających muzeum co roku to dla miasta ważny czynnik gospodarczy, a także olbrzymie ożywienie.
 
  • Ozeaneum Stralsund | Behnisch Architekten | otwarcie 2008 rok Foto (fragment): © Ozeaneum Stralsund/Peter Sandbiller
    Ozeaneum Stralsund | Behnisch Architekten | otwarcie 2008 rok
  • Ozeaneum Stralsund | port Foto (fragment): © Ozeaneum Stralsund/Johannes-Maria Schlorke
    Ozeaneum Stralsund | port
  • Ozeaneum Stralsund | koncepcja wystawy Foto (fragment): © Ozeaneum Stralsund
    Ozeaneum Stralsund | koncepcja wystawy
  • Ozeaneum Stralsund | widok fasady Foto (fragment): © Ozeaneum Stralsund/Johannes-Maria Schlorke
    Ozeaneum Stralsund | widok fasady

Efekt Bilbao nie zawsze jest tak spektakularny. Niemieckie Muzeum Morza (Deutsches Meeresmuseum) w Stralsundzie rozbudowane o część nazwaną Ozeaneum odwiedziło w 2015 roku 852.000 widzów. Wynik ten w porównaniu z innymi instytucjami kultury w Niemczech, ustępuje jedynie Zamkowi w Dreźnie. Bezsprzecznie zatem jest to olbrzymia korzyść dla tego hanzeatyckiego miasta. Gmach Ozeaneum zaprojektowany przez pracownie Behnisch Architekten jest – zgodnie z oczekiwaniami – spektakularny. Ekstrawagancka forma budowli na długo nie pozwala o sobie zapomnieć. Prezentujący popularną wystawę budynek jest malowniczo położony w pobliżu portu.

BIBLIOTEKA JAKO MIEJSCE ZNACZĄCE

Dziwić może fakt, że w epoce komputerów, która podobno pozbyła się już papieru, wciąż powstają nowe biblioteki uniwersyteckie, miejskie, wojewódzkie, i są one nierzadko perłami architektury. W Stuttgarcie w roku 2001 na terenach założenia miejskiego Stuttgart 21, w pobliżu dworca głównego wybudowano osobliwą, świecącą po zmroku na niebiesko świątynię książki o porywającym wnętrzu. Autorem projektu jest Koreańczyk Eun Young Yi.
 
Nie mniej imponująca jest saksońska biblioteka uniwersytecka SLUB w Dreźnie, według projektu pracowni Ortner & Ortner Baukunst Berlin/Wien. Architektonicznym przeżyciem jest również Jakob-und-Wilhelm-Grimm-Zentrum, biblioteka Uniwersytetu Humboldtów w dzielnicy Berlin-Mitte, ceglany gmach zaprojektowany przez Maxa Dudlera, sąsiaduje z wiaduktem kolejki S-Bahn.

 

Wszystkie wymienione instytucje mają cechę wspólną, są tłumnie odwiedzane i często przepełnione. „Biblioteka jako miejsce“ zyskuje na znaczeniu szczególnie w epoce digitalizacji. Jest już nie tylko centrum edukacji i informacji, ale również miejscem nauki i wymiany zawodowej – nie zapominając przy tym o jakości i komforcie przebywania w niej. Dlatego też architekci uzupełniają funkcję biblioteczną o strefy relaksu, kawiarnie oraz różnorodną ofertę usług. To nie tylko zjawisko niemieckie. Seattle, Birmingham, czy też Aarhus również wzbogaciły się o nowe budynki mieszczące księgozbiory i czytelnie, a ponadto centra dzielnicowe z wieloma dodatkowymi funkcjami, z restauracjami, pracowniami, ofertą rozrywkową oraz programem wydarzeń.
 
  • Biblioteka miejska w Stuttgarcie | Eun Young Yi | otwarcie 2011 rok Foto (fragment): © Stadtbibliothek Stuttgart/yi architects/Andreas Weil
    Biblioteka miejska w Stuttgarcie | Eun Young Yi | otwarcie 2011 rok
  • Biblioteka miejska w Stuttgarcie | widok fasady Foto (fragment): © Stadtbibliothek Stuttgart/yi architects/Martin Lorenz
    Biblioteka miejska w Stuttgarcie | widok fasady
  • Biblioteka miejska w Stuttgarcie | galerie Foto (fragment): © Stadtbibliothek Stuttgart/yi architects/Martin Lorenz
    Biblioteka miejska w Stuttgarcie | galerie
  • Biblioteka miejska w Stuttgarcie | galerie Foto (fragment): © Stadtbibliothek Stuttgart/yi architects/Martin Lorenz
    Biblioteka miejska w Stuttgarcie | galerie
  • Sächsische Landes- und Universitätsbibliothek/SLUB | Ortner & Ortner Baukunst Berlin/Wien | otwarcie 2003 rok Foto (fragment): © Henrik Ahlers
    Sächsische Landes- und Universitätsbibliothek/SLUB | Ortner & Ortner Baukunst Berlin/Wien | otwarcie 2003 rok
  • Sächsische Landes- und Universitätsbibliothek/SLUB | sala wykładowa Foto (fragment): © Henrik Ahlers
    Sächsische Landes- und Universitätsbibliothek/SLUB | sala wykładowa
  • Sächsische Landes- und Universitätsbibliothek/SLUB | Makerspace Foto (fragment): © Fanny Hauser
    Sächsische Landes- und Universitätsbibliothek/SLUB | Makerspace
  • Dokk1 w Aarhus | Schmidt Hammer Lassen Architects | otwarcie 2015 rok Foto (fragment): © Aarhus Public Libraries
    Dokk1 w Aarhus | Schmidt Hammer Lassen Architects | otwarcie 2015 rok
  • Dokk1 w Aarhus | widok fasady Foto (fragment): © Aarhus Public Libraries
    Dokk1 w Aarhus | widok fasady
  • Dokk1 w Aarhus | wnętrze Foto (fragment): © Aarhus Public Libraries
    Dokk1 w Aarhus | wnętrze
  • Dokk1 w Aarhus | Makerspace Foto (fragment): © Aarhus Public Libraries
    Dokk1 w Aarhus | Makerspace
  • Library of Birmingham | Francine Houben | otwarcie 2013 Foto (fragment): © Library of Birmingham
    Library of Birmingham | Francine Houben | otwarcie 2013
  • Library of Birmingham | wnętrze Foto (fragment): © Library of Birmingham
    Library of Birmingham | wnętrze
  • Library of Birmingham | wnętrze Foto (fragment): © Library of Birmingham
    Library of Birmingham | wnętrze

SALE KONCERTOWE – TAKŻE DLA WIDZÓW BEZ BILETÓW

Tak, jak w przypadku bibliotek, również w salach koncertowych widoczny jest trend łączenia funkcji. Instytucje kultury stają się miejscem spotkań – także dla użytkowników bez biletów. Dla takiego nieoficjalnego widza szczególną atrakcją jest właśnie architektura budynku.
 
  • CKK Jordanki | Fernando Menis | otwarcie 2015 rok Foto (fragment): © CKK Jordanki
    CKK Jordanki | Fernando Menis | otwarcie 2015 rok
  • CKK Jordanki | wnętrza Foto (fragment): © CKK Jordanki
    CKK Jordanki | wnętrza
  • CKK Jordanki | wnętrza Foto (fragment): © CKK Jordanki
    CKK Jordanki | wnętrza
Imponującym przykładem jest Centrum Kulturalno-Kongresowe Jordanki w Toruniu. Hiszpański architekt Fernando Menis nadał architekturze budynku ekspresyjną formę jaskini o fakturze palonej cegły. Także monumentalną strukturę w formie kryształu przybrała Casa da Música projektu Rema Koolhaasa w Porto, która przypomina olbrzymi diament osadzony w pobliżu ronda Jardim da Rotunda da Boavista. 

PRZEKSZTAŁCENIA – PRZEMYSŁOWE KATERDY JAKO ATRAKCJE KULTURALNE
 

Od czasu do czasu kończy się powodzeniem finansowy wysiłek przekształcenia byłych  zabudowań przemysłowych w obiekty poświęcone kulturze. Często w wyniku takich działań powstają założenia o wysokiej wartości architektonicznej. Przykładem może być Zeche Zollverein w Essen, które dziś jest jednocześnie wzorcowym pomnikiem architektury przemysłu górniczego, muzeum, miejscem wydarzeń artystycznych oraz szkołą. Inny przykład to Jahrhunderthalle w Bochum, dawna hala dmuchaw z 1902 roku, w 2002 roku przebudowana przez pracownie Petzinka Pink Architekten to dziś miejsce, w którym odbywają się imprezy w ramach Ruhrfestspiele.
 
  • Jahrhunderthalle w Bochum | Karl-Heinz Petzinka und Partner| otwarcie 2003 rok Foto (fragment): © Frank Rogner/Fotoagentur Netzhaut
    Jahrhunderthalle w Bochum | Karl-Heinz Petzinka und Partner| otwarcie 2003 rok
  • Jahrhunderthalle w Bochum | teren Foto (fragment): © Michael Grosler
    Jahrhunderthalle w Bochum | teren
  • Jahrhunderthalle in Bochum | wnętrze Foto (fragment): © Frank Rogner/Fotoagentur Netzhaut
    Jahrhunderthalle in Bochum | wnętrze
W zachodniej części centrum Drezna rozwój miasta hamowany był przez pokaźnych rozmiarów budynek byłej elektrociepłowni zamkniętej w 1994 roku. W międzyczasie przestrzeń tę udało się zagospodarować jako siedzibę instytucji kultury. W języku niemieckim istnieje specjalne określenie na wysokie ceglane gmachy fabryk z wielkimi kominami powstałe w latach 20-tych i 30-tych ubiegłego stulecia, nazywa się je „katedrami przemysłu“. Wprawdzie potężna kotłownia drezdeńskiej elektrociepłowni została zburzona, zastąpiono ją jednak nowym budynkiem mieszczącym dziś operetkę i teatr. Dzięki fasadzie łączącej w sobie elementy szklane i rdzawo-stalowe, budynek doskonale wpasowuje się w otaczające zabudowania przemysłowe. W dawnej maszynowni mieści się scena studyjna, teatr lalkowy, a pomiędzy nimi foyer – wspólne dla wszystkich czterech scen.

Pozostałe budynki elektrowni wartościowe pod względem architektonicznym zostały już lub zostaną poddane renowacji, a ich przeznaczenie zostanie na nowo zdefiniowane. Kunsthalle, Muzeum Energetyki, Centrum kreatywności, restauracje tworzą wraz z teatrem żywą miejską przestrzeń. Drezno w postaci Kulturkraftwerk zyskało drugie centrum kulturalne – przeciwwagę dla obleganej przez turystów enklawy tradycji, rozciągającej się od Semperoper, przez Zamek aż po Albertinum wzdłuż brzegu Elby.
 
  • Kraftwerk Mitte w Dreźnie | Jörg Friedrich | otwarcie 2016 rok Foto (fragment): © Kraftwerk Mitte Dresden/Oliver Killig
    Kraftwerk Mitte w Dreźnie | Jörg Friedrich | otwarcie 2016 rok
  • Kraftwerk Mitte w Dreźnie | widok z lotu ptaka Foto (fragment): © Kraftwerk Mitte Dresden/Michael Schmidt
    Kraftwerk Mitte w Dreźnie | widok z lotu ptaka
  • Kraftwerk Mitte w Dreźnie | fasada Foto (fragment): © Kraftwerk Mitte Dresden/Oliver Killig
    Kraftwerk Mitte w Dreźnie | fasada
  • Kraftwerk Mitte w Dreźnie | wnętrze Foto (fragment): © Kraftwerk Mitte Dresden/Oliver Killig
    Kraftwerk Mitte w Dreźnie | wnętrze
 

ARCHITEKTURA KULTURY JAKO CZYNNIK LOKALIZACJI

To, że powstanie nowej siedziby instytucji kultury może stać się dla danej społeczności wydarzeniem przełomowym oraz zmieniać postrzeganie miasta na zewnątrz, staje się udziałem już nie tylko dużych ośrodków takich jak Hamburg. Także prowincja ma się czym pochwalić. Gdy monachijski architekt Peter Haimerl budował salę koncertową w Blaibach, w Lesie Bawarskim, nikt prawie nie słyszał o tej miejscowości, w międzyczasie inwestycja ta została wyróżniona wieloma nagrodami architektonicznymi a miejscowość ta trafiła na mapę melomanów z regionu. W Chemnitz wspaniałe muzeum archeologiczne Sächsische Landesmuseum für Archäologie stało się celem podróży turystów, ale też pasjonatów architektury, powstało ono bowiem w słynnym budynku dawnego domu handlowego Schocken, projektu Ericha Mendelsohna.
 
  • Staatliches Museum für Archäologie/SMAC | Auer Weber + Knerer und Lang | otwarcie 2015 rok Foto (fragment): © SMAC/M. Jungblut
    Staatliches Museum für Archäologie/SMAC | Auer Weber + Knerer und Lang | otwarcie 2015 rok
  • Staatliches Museum für Archäologie/SMAC | detal fasady Foto (fragment): © SMAC/Lásló Farkas
    Staatliches Museum für Archäologie/SMAC | detal fasady
  • Staatliches Museum für Archäologie/SMAC in Dresden | wystawa Foto (fragment): © SMAC/Lásló Farkas
    Staatliches Museum für Archäologie/SMAC in Dresden | wystawa

Kultura stała się jednym z ważnych czynników lokalizacji, gdy w mieście, czy w regionie musimy konkurować z innymi lokalizacjami o wykwalifikowanych pracowników. Nowe budynki dla kultury dodają wiatru w żagle miastom i gminom, ale także twórcom i architektom – nawet jeśli nie od razu uda się osiągnąć efekt Bilbao.