Karl Schlögel laureatem Nagrody Pokojowej Niemieckich Księgarzy w 2025 roku
Wybitny kronikarz współczesności

Uroczystość wręczenia Nagrody Pokojowej Niemieckich Księgarzy co roku stanowi punkt kulminacyjny ostatniego dnia Targów Książki we Frankfurcie. W 2025 roku laureatem został naukowiec i znawca Europy Wschodniej Karl Schlögel.
 

Ulrich Gutmair

Pod koniec lipca 2025 roku wszystko był już jasne: tegoroczną Nagrodę Pokojową Niemieckich Księgarzy (Friedenspreis des Deutschen Buchhandels) otrzymuje niemiecki historyk i eseista Karl Schlögel, zaliczany do najwybitniejszych znawców historii Europy Wschodniej. Uroczystość wręczenia tego głośnego wyróżnienia, przyznawanego osobistościom z dziedziny literatury, nauki lub sztuki, które wniosły wkład w urzeczywistnianie idei pokoju, odbywa się tradycyjnie w kościele św. Pawła we Frankfurcie w ostatnim dniu frankfurckich Targów Książki. Nagroda w wysokości 25 000 euro jest przyznawana od 1950 roku.

„Karl Schlögel opowiedział dzieje kultury i historii najnowszej Rosji i Europy Wschodniej na nowo” – napisała Rada Fundacji Nagrody Pokoju o „naukowcu i flanerze” oraz „sejsmografie przemian społecznych”. Jego twórczość odznacza się łączeniem historiografii z osobistymi doświadczeniami.

Murem za Ukrainą

Wybór Schlögla jest zarazem deklaracją polityczną, potwierdzeniem niezachwianej solidarności Niemiec i Europy z Ukrainą. Od czasu rosyjskiej inwazji w lutym 2022 roku Schlögel wielokrotnie występował jako gość w talk‑show oraz mówca na demonstracjach i protestach przeciwko rosyjskiej agresji. Jako jeden z pierwszych w Niemczech ostrzegał przed agresywną polityką ekspansji Władimira Putina i jego autorytarno‑nacjonalistycznymi roszczeniami do władzy – podkreślono w komunikacie Rady.

Karl Schlögel pojechał na Ukrainę już w 2014 roku, by naocznie przekonać się, jak wygląda sytuacja po rosyjskiej aneksji Krymu. „Wcześniej niż inni wskazywał, że Europa Wschodnia współtworzy kulturowe zasoby całej Europy” – chwali naukowca Rada Fundacji. On sam ideę niepodzielonej Europy ujął swego czasu tak: „Europa naprawdę istnieje, nie trzeba jej – nawet w najlepszej intencji – dopiero wymyślić”.

Biegły obserwator transformacji społecznych

Schlögel, urodzony w 1948 roku w Hawangen, w bawarskim Allgäu, stał się znany w latach dziewięćdziesiątych po upadku reżimów socjalistycznych w Europie Środkowej i Wschodniej. W licznych artykułach i książkach zawarł precyzyjne obserwacje i przeprowadzone ze znawstwem analizy przemian w społeczeństwach przez dekady żyjących pod rządami komunistów. Pisał m.in. o tak zwanym polskim bazarze w Berlinie, który po upadku muru powstał w miejscu, gdzie dziś znajduje się nowy Potsdamer Platz. W tamtym czasie znajdował się tam duży obszar nieużytków, przedzielony właśnie murem, „piaszczysta powierzchnia z pozostawionymi przyczepami kempingowymi i prowadzącą donikąd kolejką magnetyczną M-Bahn, Filharmonią i Biblioteką Państwowa niczym statki kosmiczne zagubione w krajobrazie pogranicza”. Bazar zwano potocznie Polenmarkt, bo właśnie tam wschodni Europejczycy, w tym liczni Polacy i Polki, sprzedawali swoje towary.

Schlögel już w 1966 roku wybrał się do Związku Radzieckiego – i tam znalazł swój obszar badawczy. Po studiach na kierunkach: historia Europy Wschodniej, filozofia, socjologia i slawistyka na Wolnym Uniwersytecie Berlina w 1981 roku obronił doktorat poświęcony konfliktom robotniczym w ZSRR.

Zrozumienie na podstawie autopsji

Kolejne pobyty w Moskwie (przełom 1982 i 83 roku) i Leningradzie (1987) stały się dla niego tłem dla intelektualnej konfrontacji ze zmianami politycznymi w krajach wciąż jeszcze rządzonych przez komunistów. W związku z tym Schlögel szybciej i lepiej niż wielu zachodnioeuropejskich obserwatorów pojął, jak głęboko mieszkańców Europy Wschodniej dotknęła transformacja po 1989 roku: „Koniec Związku Radzieckiego nie oznaczał zwykłej zmiany dekoracji, nie był tylko końcem instytucji politycznych i struktur administracyjnych, lecz rozpadem pewnej formy życia”.

Jego najnowsza książka Auf der Sandbank der Zeit (Na łasze czasu) nosi podtytuł Der Historiker als Chronist der Gegenwart (Historyk jako kronikarz współczesności) – i trafnie opisuje twórczość Schlögla. We wstępie pisze o tym, że po upadku reżimów socjalistycznych nastąpiło „otwarcie świadomości” zainteresowanych osób na Wschód. Uhonorowany nagrodą eseista przyczynił się do tego poszerzenia horyzontów swoimi eleganckimi, obrazowymi tekstami.