Tydzień Filmu Niemieckiego Spotkanie z obcością

Jak w klasycznym westernie – pracownik budowy Meinhard uczy się jeździć na koniu.
Jak w klasycznym westernie – pracownik budowy Meinhard uczy się jeździć na koniu. | © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM

Nowoczesny western, którego akcja rozgrywa się w Europie wschodniej – Western opowiada o robotnikach budowlanych z Niemiec, którzy pracują przy budowie elektrowni wodnej w Bułgarii oraz o ich spotkaniu ze społecznością wsi. Relacje między jednymi a drugimi układają się – delikatnie mówiąc – nie zawsze bezproblemowo.

Niemal zapomniany gatunek posłużył Valesce Grisebach do opowiedzenia bardzo współczesnej historii: Western, trzeci film fabularny niemieckiej reżyserki jest... westernem właśnie. Od dnia premiery na festiwalu filmowym w Cannes w 2017 r. film zbiera pochwały krytyków. Wiąże się to z pewnością z dominacją tematyki migracji i ksenofobii w europejskiej debacie politycznej minionego roku. W Westernie Grisebach pokazuje zbliżenie między ludźmi pochodzącymi z dwóch różnych krajów europejskich, do którego dochodzi mimo różnic kulturowych i barier językowych. Pokazuje również, jak zawiązuje się przyjaźń, przynajmniej między niektórymi z bohaterów.

„fascynacja szczególnym, bardzo mi bliskim gatunkiem“

„Western, gatunek filmowy, na którym wychowałam się w latach siedemdziesiątych, dorastając w Berlinie Zachodnim, do dziś niezmiennie mnie fascynuje i pozostaje mi bardzo bliski“, mówi Grisebach. Na plan swojego pierwszego westernu reżyserka wybrała Bałkany – region, w którym już w latach sześćdziesiątych Pierre Brice jako Winnetou i Lex Barker jako Old Shatterhand przysięgali sobie dozgonne braterstwo krwi. To tam, a nie w USA, nakręcono wiele popularnych wówczas w Niemczech ekranizacji powieści Karola Maya.

Inaczej jednak niż w westernowych pierwowzorach akcja Westernu rozgrywa się nie w Ameryce, lecz tu: na bułgarskiej prowincji. Grupa robotników budowlanych z Niemiec w delegacji zagranicznej stoi przed zadaniem zbudowania elektrowni wodnej w korycie rzeki. Panoramiczne, pejzażowe ujęcia służą Grisebach do sportretowania grupy mężczyzn, którzy powoli odkrywają nieznaną okolicę. Bułgaria jest dla nich czymś w rodzaju Dzikiego Zachodu – miejscem leżącym z dala od wszelkich znanych reguł i cywilizacyjnych przymusów.

 
Również na poziomie dramaturgii Grisebach czerpie z tradycji klasycznego westernu - dwie pierwszoplanowe postaci to rywalizujący ze sobą mężczyźni: Meinhard, taktowny i szarmancki, który jako jedyny szuka kontaktu z mieszkańcami wioski kontra Vincent, rzucający seksistowskie komentarze, skłonny do przemocy i raczej niezainteresowany miejscowymi. Meinhard zostaje sportretowany jako „samotny kowboj“, cichy outsider, który już na początku oświadcza: „Jestem tu dla pieniędzy“; jak się jednak wkrótce okaże, na obczyźnie Meinhard szuka czegoś więcej: zakorzenienia, poczucia przynależności, nowej tożsamości kulturowej.
 
Film zaczyna się jako studium psychologiczne i środowiskowe, obrazujące wewnętrzną dynamikę męskiej grupy: samcze tańce godowe, gdy na horyzoncie pojawiają się kobiety, rytualny maczyzm, grubo ciosane dialogi. Ale są tu również momenty przyjaźni i solidarności przy wieczornym ognisku. Tym, co czyni ukazane sytuacje wyjątkowymi, jest fakt, że Grisebach zaangażowała do filmu naturszczyków, „prawdziwych“ robotników budowlanych. Niektórych zaczepiła na ulicy. Głównego bohatera Meinharda Neumanna reżyserka odkryła w Havelbergu niedaleko Berlina na targu końskim: „To było tak, jakbym nagle zobaczyła ikonę jakiegoś znanego filmu. Wyglądał, jakby wyszedł prosto z któregoś z westernów z lat trzydziestych lub czterdziestych, od razu gotów, by zagrać w moim filmie.“ Pozostałych aktorów-amatorów – jak np. montera rusztowań Reinhardta Wetreka grającego rolę Vincenta – znalazła dzięki castingowi. W dialogach, które reżyserka wypracowała wspólnie z aktorami, słychać odmienne dialekty każdego z rozmówców, co dodaje im naturalności.

  • Film „Western“ opowiada historię niemieckich pracowników budowlanych, którzy mają wybudować elektrownię wodną w Bułgarii. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    Film „Western“ opowiada historię niemieckich pracowników budowlanych, którzy mają wybudować elektrownię wodną w Bułgarii.
  • Bułgaria to dla pracowników swego rodzaju Dziki Zachód – przed swoim obozem wywieszają niemiecką flagę i agresywnie zalecają się do kobiet. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    Bułgaria to dla pracowników swego rodzaju Dziki Zachód – przed swoim obozem wywieszają niemiecką flagę i agresywnie zalecają się do kobiet.
  • Wrażliwy i szarmancki Meinhard (Meinhard Neumann) jest jedynym, który szuka kontaktu z mieszkańcami bułgarskiej wioski. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    Wrażliwy i szarmancki Meinhard (Meinhard Neumann) jest jedynym, który szuka kontaktu z mieszkańcami bułgarskiej wioski.
  • Meinhard zaprzyjaźnia się z najważniejszą osobą w wiosce – Adrianem (Syuleyman Alilov Leitifov). Często nie rozumieją się, jednak znajdują wspólny język na płaszczyźnie emocjonalnej. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    Meinhard zaprzyjaźnia się z najważniejszą osobą w wiosce – Adrianem (Syuleyman Alilov Leitifov). Często nie rozumieją się, jednak znajdują wspólny język na płaszczyźnie emocjonalnej.
  • Akcja pierwszego westernu w reżyserii Valeski Grisebach toczy się w Bułgarii. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    Akcja pierwszego westernu w reżyserii Valeski Grisebach toczy się w Bułgarii.
  • Czy Meinhard jest bohaterem? Jak należy zachowywać się wobec ludzi obcych? Na te pytania film nie daje jednoznacznej odpowiedzi. © 2017 Komplizen Film, Chouchkov Brothers, coop99, KNM
    Czy Meinhard jest bohaterem? Jak należy zachowywać się wobec ludzi obcych? Na te pytania film nie daje jednoznacznej odpowiedzi.

widzowie między dwoma światami

Film odsłania kawałek po kawałku pierwsze interakcje między Niemcami a Bułgarami. Budowa elektrowni posuwa się powoli ze względu na ponawiające się problemy logistyczne. Mężczyźni mają czas, by eksplorować okolicę. Relacje z mieszkańcami pobliskiej wsi układają się, delikatnie mówiąc, nie zawsze bezproblemowo. Przyczyna leży również w zachowaniu przybyszów: wieńczą swoją kwaterę flagą niemiecką, wciągniętą na zaimprowizowany maszt, próbują agresywnych zalotów do kobiet z pobliskiej wsi.

Komunikacja często już od początku skazana jest na niepowodzenie ze względu na barierę językową – zarówno pracownicy budowlani, jak i mieszkańcy wsi mówią tylko swoimi ojczystymi językami. Jeśli zdarza im się używać angielskiego, to wyłącznie na poziomie rudymentarnym. Dialogi nie są dubbingowane, co jeszcze bardziej uwydatnia nieporozumienia. Grisebach umieszcza widzów między dwoma światami, dzięki napisom rozumieją oni obie strony.

Lecz film pokazuje również momenty, w których komunikacja ma szanse powodzenia mimo językowych i kulturowych barier. Meinhard wkrótce zaprzyjaźnia się z Adrianem, sołtysem wsi. Oni również nie mogą się dogadać, lecz rozumieją się na innej, emocjonalnej płaszczyźnie. W wyjątkowo poruszającej scenie Meinhard opowiada o tym, jak stracił brata. I chociaż Adrian nie rozumie ani słowa po niemiecku, od razu czuje, że Meinhard mówi o czymś smutnym.
 
Western nie odpowiada na pytanie, jak postępować z zderzeniu z obcością – nie ma tu jasnego podziału na dobro i zło, znanego z klasycznego westernu, a co za tym idzie, nie ma też zwycięzców ani przegranych. Film nie formułuje uniwersalnej odpowiedzi, zachęca natomiast do refleksji: to kino, które metodą ostrożnego, czułego badania próbuje odzwierciedlać wyzwania naszych czasów i szukać sposobów, jak się z nimi zmierzyć.

valeska grisebach

Reżyserka i wykładowczyni Niemieckiej Akademii Filmowej i Telewizyjnej (Deutsche Film- und Fernsehakademie) w Berlinie. Valeska Grisebach urodziła się w 1968 r. w Bremie, obecnie mieszka i pracuje w Berlinie. Od 1993 r., po skończonych studiach filozoficznych i germanistycznych, studiowała na Wiedeńskiej Akademii Filmowej (Wiener Filmakademie). Już jej praca dyplomowa, film Mein Stern (Moja gwiazda, 2001) zdobył wiele nagród, podobnie jak jej drugi film fabularny Sehnsucht (Tęsknota), zaprezentowany w 2006 r. na Berlinale. Western jest trzecim filmem Grisebach. Jego premiera odbyła się w 2017 r. na Festiwalu Filmowym w Cannes.