Na skróty:
Przejdź bezpośrednio do treści (Alt 1)Przejdź bezpośrednio do podmenu (Alt 3)Przejdź bezpośrednio do menu głownego (Alt 2)

Alexander von Humboldt
Wszystkiego najlepszego, Alexandrze!

Projekcja na wschodniej fasadzie Humboldt Forum
Projekcja na wschodniej fasadzie Humboldt Forum | © SHF/ David von Becker

Wielkie urodziny Alexandra von Humboldta w berlińskim Humboldt Forum – relacja Karoliny Kuszyk.

Alexander w Berlinie

Oficjalne otwarcie Humboldt Forum w Zamku w Berlinie (Berliner Schloss) nastąpi dopiero jesienią 2020 roku, lecz ci, którzy nie mogli się go doczekać, mieli okazję przyjrzeć się tej imponującej budowli od środka 13 i 14 września. W tych dniach Forum Humboldta zorganizowało we współpracy z Goethe-Institut wielką imprezę urodzinową na cześć Alexandra von Humboldta, młodszego brata Wilhelma, uczonego i reformatora edukacji. Alexander von Humboldt był przyrodnikiem i podróżnikiem, który nie tylko przemierzał świat, lecz również z pasją go mierzył (o czym wspaniale pisał Daniel Kehlmann w powieści Die Vermessung der Welt, w przekładzie Jakuba Ekiera Rachuba świata, W.A.B., Warszawa 2007). Humboldt był również pionierem holistycznego myślenia o naturze, krytykiem kolonializmu i wizjonerem oraz śmiałkiem, który wspiął się prawie na szczyt wysokiego na 6263 m n.p.m. wulkanu Chimborazo, w jego czasach uznawanego za najwyższą górę świata; człowiekiem oświecenia, z pasją sprzeciwiającym się niewolnictwu; a przede wszystkim niezmordowanym, gnanym nieposkromioną ciekawością naukowcem, który pozostawił po sobie gigantyczne, interdyscyplinarne dzieło, do dziś nie do końca zbadane.

Do Berlina, swojego rodzinnego miasta, Alexander von Humboldt nie żywił specjalnie ciepłych uczuć. Wolał podróżować po Ameryce Południowej, Stanach Zjednoczonych i Azji Centralnej, a gdy nie podróżował, mieszkał w swoim ulubionym Paryżu. W końcu musiał jednak powrócić do stolicy Prus. Miał wówczas 60 lat. „Drogi Panie von Humboldt!“, pisał do niego Friedrich Wilhelm III w 1826 roku. „Nie mogę już dłużej udzielać Panu pozwolenia (…) na pozostawanie w kraju, który każdemu prawdziwemu Prusakowi winien być nienawistny. Oczekuję więc, by w jak najkrótszym czasie powócił Pan do ojczyzny. Pański oddany Friedrich Wilhelm.“ Alexandrowi nie pozostało więc nic innego jak przeprosić się z Berlinem, co „oddanego” mu monarchę skłoniło do podwojenia wypłacanej uczonemu pensji. Tu, w Berlinie, Alexander dożył swoich ostatnich dni i tutaj, przy pałacu rodu Humboldtów Tegeler Schloss, znajduje się jego grób.  

W tym roku skończyłby 250 lat i Berlin nie przepuszcza żadnej okazji oddania mu należytej czci. Bezpłatna, dostępna dla szerokiej publiczności impreza w Berliner Schloss, na którą wybraliśmy się z mężem, to dwa dni pełne wykładów, rozmów, projekcji filmowych, wystaw i muzyki.
Wystawa w Humboldt Forum Wystawa w Humboldt Forum | © Stiftung Humboldt Forum im Berliner Schloss / David von Becker

Rzeczniczka prasowa Humboldta, brazylijskie gwiazdozbiory i Alexander prywatnie

Przy wejściu dostajemy ponad 100-stronicowy program „urodzin”, po czym wchodzimy do ogromnego foyer, gdzie wita nas instalacja stworzona z kolaży, jakie powstały w oparciu o rysunki autorstwa Humboldta. Pierwsze kroki kierujemy do „Archivo Alexander von Humboldt“. To pokaźnych rozmiarów kolekcja ekwadorskiego artysty Fabiano Kueva, który od 2015 roku przemierza Amerykę Łacińską tropami Humboldta i bada ślady jego ekspedycji rozmaitymi środkami artystycznego wyrazu – filmowymi, ekspozycyjnymi i dokumentalnymi. Nieco dalej odwiedzający mogą zanurzyć się w krainie filmów 360 stopni, które tematyzują pobyt Humboldta w Ameryce Południowej: wprost z centrum Berlina można się katapultować do równikowych lasów deszczowych lub na zbocza Chimborazo. Swoją drogą, dzięki tamtej wyprawie Humboldt – jako pierwszy – wyczerpująco opisał symptomy choroby wysokościowej. To, jak udało mu się wejść na wysokość 5600 metrów bez maski tlenowej, pozostaje dla nas jednak zagadką. Gdy w 2015 roku podróżowaliśmy po Ekwadorze, choroba wysokościowa dopadła nas już u stóp wulkanu-kolosa. Nie tylko my wracamy myślami do naszej wyprawy po Ameryce Południowej. Z urywków toczących się wokół rozmów wynika, że archiwum Kuevy u wielu odwiedzających przywołuje wspomnienia podróży po tym przepięknym i fascynującym kontynencie. Również śladami Humboldta.

Andrea Wulf podczas urodzin Alexandra von Humboldta w Humboldt Forum Andrea Wulf podczas urodzin Alexandra von Humboldta w Humboldt Forum | © Stiftung Humboldt Forum im Berliner Schloss / David von Becker Bo fanklub Alexandra wydaje się wciąż powiększać, również za sprawą Andrei Wulff, autorki opublikowanej w 2015 roku biografii Alexander von Humboldt und die Erfindung der Natur (wydanie polskie w przekładzie Piotra Chojnackiego i Katarzyny Bażyńskiej-Chojnackiej Człowiek, który zrozumiał naturę. Nowy świat Alexandra von Humboldta, Wydawnictwo Poznańskie 2017). Andrea Wulff mówi o sobie, że jest „rzeczniczką prasową Humboldta“. Jest także zagorzałą zwolenniczką jego rewolucyjnego rozumienia natury jako globalnej, żyjącej całości, w której wszystko się ze wszystkim łączy. W wykładzie wygłoszonym w Humboldt Forum autorka bestsellerowej biografii opowiada o zbieraniu materiałów do książki w Europie i Ameryce Południowej.

Dowiadujemy się, że gdy Andrea Wulff już prawie kończyła pisać biografię Humboldta, akurat upubliczniono jego owiane legendą południowoamerykańskie pamiętniki, które wcześniej znajdowały się w zbiorach prywatnych. Dziś można je podziwiać w Staatsbibliothek Berlin. To 4000 stron z setkami spisanych przez Humboldta relacji z podróży i rysunków. „Gdy zobaczyłam te strony, zrobiło mi się gorąco z wrażenia“, opowiada Wulff, „i poczułam, że na ich podstawie chcę stworzyć wyjątkową książkę “. I tak, we współpracy z ilustratorką Lillian Melcher, powstała Die Abenteuer des Alexander von Humboldt [Przygody Alexandra von Humboldta], ilustrowana opowieść o peregrynacjach Alexandra, która jest również hołdem dla człowieka, „któremu z taką łatwością udawało się łączenie sztuk pięknych z nauką“ (Wulff). Na podobnym założeniu – połączeniu sztuki i nauki – opiera się również koncepcja Humboldt Forum jako placówki interdyscyplinarnej i promującej holistyczny ogląd świata.

Przysłuchujemy się również wystąpieniu Andrei Scholz, badaczki z berlińskiego Muzeum Etnologicznego i jej partnerów z Brazylii. Prezentują oni efekty pracy, która połączyła artystów i etnologów z Brazylii i Niemiec. Na podstawie lokalnych mitów i obserwacji gwiazdozbiorów i cyklu rocznego nad rzeką Tiquié stworzyli oni rodzaj wizualnego opowiadania. Rysunki artystów-autochtonów zostały użyte do stworzenia ogromnej planszy-gwiazdozbioru, którą wieczorem 14 października będzie można podziwiać jako projekcję na wschodniej fasadzie Humboldt Forum.

W ramach kolejnej dyskusji panelowej artystka video Liz Rosenfeld i biograf Humboldta Rüdiger Schaper (Alexander von Humboldt. Der Preuße und die neuen Welten) dyskutują na temat stosunku Humboldta do stolicy Prus i eksplorują zagadkowy temat jego życia prywatnego, łącznie z tajemnicą jego orientacji seksualnej. Na pytanie, czy dzisiejszy otwarty Berlin, miasto, które jest liberalne i queerowe, przypadłby Humboldtowi do gustu, pada ostrożna odpowiedź „i tak, i nie“: choć spodobałby mu się liberalny duch XXI-wiecznego Berlina, to jego klimatem raczej nie byłby zachwycony. Humboldt kochał ciepło, tropikalną wegetację, światło i słońce.

Nie zostajemy na dyskusji panelowej z udziałem Larsa-Christiana Kocha, dyrektora zbiorów Staatliche Museen zu Berlin (SMB) w Humboldt Forum, Marii Gaidy, kierowniczki działu zbiorów SMB oraz Manueli Fischer, kustoszki zbiorów południowoamerykańskich w berlińskim Muzeum Etnologicznym, dotyczącej repertuaru planowanych wystaw nawiązujących do ekspedycji i trofeów Humboldta. Musimy chwilę odsapnąć.

Humboldt Gin, nadburmistrz z jutową torebką i Fridays for Future

Na odsapnięcie doskonale nadaje się wizyta w muzealnym sklepie, w którym piętrzą się publikacje o życiu i działalności Humboldta: dowód na to, że biografowie, komentatorzy i wydawcy sumiennie przygotowali się do „Roku Humboldta 2019”. Do kupienia są również dzieła samego Humboldta, między innymi wielkich rozmiarów Kosmos, jego opus vitae, oraz gadżety z tropikalnymi motywami. Można też kupić trunek pod nazwą Humboldt Gin. Manufaktura alkoholowa Spreewood Distillers złożyła Alexandrowi hołd i specjalnie na jego urodziny wykreowała napitek na bazie odkrytych i skatalogowanych przez niego tropikalnych roślin. Po degustacji – Humboldt Gin smakuje wybornie, roślinnie i aromatycznie – rzucamy okiem na wyłożone na ladzie książki. Zerkam w stronę stojącego obok dżentelmena, przeglądającego jakąś grubą księgę i z zaskoczeniem stwierdzam, że to burmistrz Berlina Michael Müller we własnej osobie. W garniturze, ale z przewieszoną przez ramię hipsterską jutową torbą, pewnie na upominki. Obok zwykłych zjadaczy chleba widać tu zresztą również wielu prominentów – wcześniej minęliśmy we foyer pełnomocniczkę rządu federalnego ds. kultury i mediów Monikę Grütters. Są VIP-y i nie-VIPy, młodzi i starzy, dziadkowie z wnukami, młode pary, oprócz niemieckiego słychać też angielski i hiszpański, rosyjski i polski. Kolorowa berlińska mieszanka.

Gdy pełni wrażeń opuszczamy Berliner Schloss, we foyer kończy się właśnie program plastyczny dla najmłodszych. Dzieciaki z dumą niosą do domu własnoręcznie wykonane kolaże na temat przyrody i transparenty nawołujące do ochrony środowiska naturalnego. Na jednym z transparentów widać białego niedźwiedzia, a nad nim unosi się komiksowy dymek z napisem „Gorąco mi“. Już wkrótce, 20 września, na kolejnym „Friday for Future”, transparenty przydadzą się dzieciom podczas wielkiej demonstracji na rzecz ochrony klimatu przy Bramie Brandenburskiej. Wracamy do domu z przekonaniem, że takie urodziny na pewno by się Alexandrowi spodobały.
 

Źródła:

Strona internetowa poświęcona 250 urodzinom Alexandra von Humboldta: https://avhumboldt250.de/

Programm zum Geburtstag von Alexander von Humboldt 13. / 14.09.2019, Stiftung Humboldt Forum im Berliner Schloss (Hrsg.), Berlin 2019

Humboldt Forum. Sonderausgabe zum 250. Geburtstag von Alexander von Humboldt, Humboldt Forum im Berliner Schloss, September 2019