Wczesne nauczanie języka niemieckiego

Niemiecki w szkole podstawowej i przedszkolu

Żaden inny kraj na świecie nie może poszczycić się tak wielką liczbą osób, które poświęcają swój czas językowi niemieckiemu, jak Polska. Pomimo to na etapie edukacji wczesnoszkolnej niemiecki staje się coraz rzadszy. Aby wzmocnić pozycję wczesnoszkolnego nauczania języka niemieckiego, potrzebujemy odważnych nauczycieli i dobrych lekcji.

Odkąd w roku szkolnym 2009/10 drugi język obcy w gimnazjach stał się obowiązkowy, liczba gimnazjalistów uczących się niemieckiego wzrosła o ponad 48 procent. Jednocześnie coraz więcej nauczycieli tego języka w szkołach podstawowych musi borykać się ze spadającą liczbą godzin, ponieważ od 2000 r. liczba uczniów uczących się języka niemieckiego w tych szkołach obniżyła się o połowę. Czego potrzeba, aby powstrzymać ten trend i wzmocnić pozycję języka niemieckiego w szkołach podstawowych i przedszkolach? Odpowiedź brzmi: wykwalifikowanych nauczycieli i dobrze prowadzonych zajęć lekcyjnych, ponieważ to zadowoleni uczniowie, nauczyciele i rodzice dostarczają najlepszych argumentów na korzyść niemieckiego. Może się to udać jedynie z pomocą lekcji prowadzonych na wysokim jakościowo poziomie. Na kolejnych stronach prezentujemy kilka zasadniczych uwag pokazujących, jak mogą wyglądać dobre lekcje niemieckiego, i stanowiących tym samym konkretne wsparcie dla nauczycieli.

Wielojęzyczność w Polsce

Realizacja forsowanej przez Komisję Europejską koncepcji wielojęzyczności (język ojczysty plus dwa języki obce) wygląda w wielu polskich szkołach podstawowych w ten sposób, że od klasy 1 do 6 nauczany jest tylko jeden język obcy. W większości przypadków jest to angielski. Badania przeprowadzone przez prof. Halinę Stasiak z Uniwersytetu Gdańskiego oraz prof. Jürgena Krumma z Uniwersytetu Wiedeńskiego pokazują przy tym, że uczniowie, którzy naukę języków rozpoczęli od języka zbudowanego logicznie i ustrukturyzowanego jak np. niemieckiego, na końcu nauki w szkole mają pod względem językowym przewagę nad swoimi rówieśnikami, ponieważ posługują się obydwoma językami na przyzwoitym już poziomie B. Uczniowie, którzy zaczęli naukę od języka angielskiego, opanowali go także na poziomie B, jednak drugi, z pozoru trudniejszy język – już tylko na poziomie A, co odpowiada poziomowi początkującemu. Ponadto motywacja dzieci do nauki drugiego języka spada, jeśli rozpoczynają jego naukę dopiero w pierwszej klasie gimnazjum, tzn. w okresie dojrzewania. Z relacji nauczycieli wynika także, że dzieciom, które zaczynają naukę języków obcych od zbudowanego logicznie języka niemieckiego, łatwiej przychodzi później nauka kolejnych języków obcych. W jednoczącej się Europie, w której wyśmienita znajomość języka angielskiego obok innych kluczowych umiejętności należą do podstawowych kwalifikacji na rynku pracy, ważny będzie w przyszłości stopień opanowania drugiego lub trzeciego języka obcego. Młodzi Polacy stają tu w szranki z Estończykami, Brytyjczykami, Słoweńcami i Holendrami oraz przedstawicielami innych narodowości. W celu osiągnięcia wielojęzyczności ważne jest zatem konsekwentne kontynuowanie wzorowej polskiej drogi, polegającej na nauczaniu pierwszego języka od klasy pierwszej, przez wprowadzenie obowiązkowego nauczania drugiego języka od klasy czwartej, a nie dopiero od pierwszej klasy gimnazjum. Podstawowa zasada brzmi mianowicie: Im wcześniej, tym lepiej! Wyniki badań w zakresie akwizycji języków obcych oraz badań nad mózgiem każą wspierać naukę pierwszego języka obcego jak najwcześniej. Jak wykazano w ten sposób możliwe jest do szóstego roku życia opanowanie języka obcego bez akcentu. Przed osiągnięciem dojrzewania opanowanie składni i morfologii przychodzi łatwiej niż po przekroczeniu tego wieku. W chwili obecnej w Polsce marnowane są jeszcze owe cenne lata między szóstym a trzynastym rokiem życia, zamiast wykorzystać je na naukę drugiego języka, który należałoby wprowadzić do szkół. 

Wszystko zależy od nauczyciela!

Ale co sprawia, że zajęcia lekcyjne są dobre? Nowozelandzki naukowiec John Hattie doszedł w swoich szeroko komentowanych badaniach do wniosku, że „środki finansowe do dyspozycji szkoły, wielkość sal, różnice między szkołami państwowymi i prywatnym, w ogóle różnice między szkołami, struktury szkolne lub programy kształcenia“ nie wpływają zasadniczo na naukę. Wyniki osiągane przez uczniów są za to lepsze, jeśli „nauczyciele mają odwagę wpływać na uczniów nauczając w sposób dyrektywny, zwracając uwagę na postępy i biorąc pod uwagę wiek uczniów“. Czynniki, które wg Hattiego pozytywnie wpływają na naukę, można przedstawić pokrótce w następujący sposób:
  • Informacja zwrotna od nauczyciela
  • Szkolenia przedmiotowe dla nauczycieli
  • Programy rozwijające czytelnictwo
  • Zajęcia lekcyjne zorientowane na rozwiązywanie problemów
  • Oparte o zaufanie relacje między nauczycielem a uczniami

Sieć ekspertów programu DELFORT

Nauczyciele powinni zatem przejąć stery, wykazać większą odwagą i spojrzeć na zajęcia lekcyjne z perspektywy ucznia. Uczniowie z kolei powinni traktować siebie samych jak swoich własnych nauczycieli.Treści kształcenia i metody na etapie wczesnego nauczania języków obcych powinny być kształtowane w taki sposób, aby każde dziecko miało możliwość uczyć się, obserwować siebie i swoją aktywność w procesie uczenia się, stopniowego odkrywania, jakim jest typem ucznia, i za pośrednictwem których zmysłów uczy się najszybciej i najefektywniej.

Nauczyciele powinni zatem wykazać się większą odwagą i wyjść do uczniów patrząc na zajęcia lekcyjne z ich perspektywy, będąc otwartymi na informacje zwrotne od uczniów i biorąc regularnie udział w szkoleniach doskonalących. Goethe-Institut we współpracy z Ośrodkiem Rozwoju Edukacji (ORE) prowadzi od wielu lat bardzo skuteczną w działaniu sieć ekspertów programu DELFORT (www.goethe.de/delfort/polska), aby objąć nauczycieli języka niemieckiego systematycznymi i efektywnymi szkoleniami. Doskonalenie zawodowe powinno odbywać się w sposób ciągły przez cały czas trwania aktywności zawodowej wychowawców i nauczycieli, także z własnej inicjatywy, zachęcając ich do poszerzania posiadanych kompetencji, krytycznej analizy własnych zajęć oraz oferować pomoc w samodzielnym zdobywaniu dalszych umiejętności zawodowych.

Dobra jakość lekcji języka niemieckiego w ramach edukacji wczesnoszkolnej

Jak zatem powinny wyglądać dobre lekcje języka niemieckiego w ramach edukacji wczesnoszkolnej? Oferta edukacyjna w zakresie nauki języków obcych powinna być przede wszystkim dostosowana odnośnie celów, treści i metod do doświadczeń oraz warunków danej grupy, a koncepcja zajęć lekcyjnych powinna uwzględniać warunki, możliwości i potrzeby każdego dziecka. Ponadto oferta edukacyjna w zakresie wczesnej nauki języków powinna nawiązywać do posiadanej przez dzieci wiedzy o świecie oraz rozszerzać również ich kompetencje w sferze pozajęzykowej przez zajmowanie się ważnymi, istotnymi dla nich tematami, tak jak np. ma to miejsce w przypadku metody CLIL, w ramach której zajęcia z przedmiotów niejęzykowych prowadzone są bezpośrednio w języku obcym. W ten sposób język obcy używany jest bezpośrednio, nie rozmawia się o nim, lecz uczy się w tym języku. Optymalnym byłoby nauczanie przedmiotów niejęzykowych w pierwszym języku obcym i w ten sposób powstałoby więcej przestrzeni dla nauczania drugiego i trzeciego języka obcego. Ponadto w ten sposób przez zastosowanie języka na tak wysokim poziomie wzrasta motywacja uczniów.

Warunki ramowe wczesnego nauczania języków obcych

Adekwatnie do aktualnego stopnia rozwoju dziecka można sformułować następujące zalecenia odnośnie procesu nauki języków obcych:
  • Dzieci w związku ze swoją naturalnością i spontanicznością są w szczególny sposób zdolne do przejawiania entuzjazmu i otwarte na formy aktywności o charakterze zabawy. Zwykle wysoki stopień dziecięcej ciekawości, potrzeba odkrywania, gotowość do uczenia się oraz chłonność dzieci powinny zostać wykorzystane do praktycznego i zorientowanego na działanie uczenia się oraz eksperymentowania.
  • Czasowa i przestrzenna perspektywa dzieci ogranicza się do bezpośredniej rzeczywistości. W otoczeniu posługującym się innym niż docelowy językiem potrzebują zrozumiałych dla siebie impulsów.
  • Aby zrozumieć, dzieci potrzebują konkretnych, obrazowych przykładów. Dopiero po osiągnięciu określonego wieku są w stanie pojąć abstrakcyjne treści. W związku z tym decydującą rolę dla sukcesu edukacyjnego i czerpania przyjemności z nauki odgrywają sytuacyjne oraz zorientowane na działanie bodźce oraz metody.
  • Dzieci są w stanie zachować koncentrację przez krótki czas; dobra zwykle pamięć dziecka powinna być rozwijana w formie zabawy.
  • Z zasady otwarta postawa dzieci zachęca do zajęcia się tematami o charakterze międzykulturowym.
  • Dziecko powinno mieć swobodny dostęp do różnorodnego zbioru materiałów pisanych. Powinny być dostępne książki, które dziecku można przeczytać, lub które może samodzielnie odkrywać, a w otoczeniu edukacyjnym powinny znajdować się kąciki do czytania i pisania, np. w oddziale przedszkolnym i szkole podstawowej.

Treści odpowiednie dla wczesnej nauki języków obcych w przedszkolu i szkole podstawowej

Podstawowe treści w ramach wczesnej nauki języków obcych powinny dotyczyć dnia codziennego i zainteresowań dzieci oraz świadomie wprowadzać je w słownictwo z zakresu tych tematów. Wspomniane treści powinny być przekazywane jako część kontekstów komunikacyjnych i w miarę możliwości przy wykorzystaniu autentycznych materiałów. Wskazane są proste rodzaje tekstów, jak np. rymowanki, piosenki, powiedzonka, bajki, opowiadania.

Tematami i sytuacjami w ramach edukacji wczesnoszkolnej mogłyby być np. kultura dnia codziennego i dziecięca, jak np. ja i moja rodzina/przyjaciele, przedszkole/szkoła, gry i zabawy, hobby, sport, zwierzęta, podróże, pory roku/pogoda, jedzenie i picie, ciało/zdrowie, ubranie, święta i zwyczaje, ochrona środowiska, ale także poznawanie dnia powszedniego/zwyczajów kraju języka docelowego w oparciu o przykłady oraz porównanie z własnym środowiskiem życia. Adekwatne do wieku słownictwo w zakresie wymienionych wyżej tematów powinno składać się w miarę możności ze wszystkich części mowy i być przekazywane w formie ćwiczeń na słuchanie i mówienie. W szczególności należy przy tym zwracać uwagę na prawidłową wymowę i intonację. 

Realizacja celów komunikacyjnych powinna być łączona z prostymi strukturami składniowymi (przede wszystkim zdania główne), w szczególności jeśli chodzi o produkcję językową w bezpośredniej komunikacji ustnej. W przypadku rozumienia tekstów (teksty słuchane i czytane) można do stopniowo wprowadzać także bardziej skomplikowane struktury w celu zwiększenia możliwości rozumienia języka obcego.

Pewna ilość reguł językowych oraz wgląd w pewne prawidłowości mogą przyczynić się do większej przejrzystości na etapie wczesnej nauki języków obcych i stanowić fundament do refleksji nad językiem w przyszłości. Nie wolno jednak utożsamiać tego z nauką gramatyki. Takie postępowanie powinno wynikać z aspektów komunikacyjnych lub być związane z konkretnymi treściami. Dryl językowy, dedukcyjne wprowadzanie reguł gramatycznych i używanie terminologii metajęzykowej w żadnym razie nie odpowiadają stopniowi rozwoju kognitywnego dziecka w wieku ok. czterech do dziesięciu lat i nie prowadzą do celu, którym jest używanie języka do komunikacji.

Zasady metodyczno-dydaktyczne

W ramach wczesnej nauki języków obcych dziecko powinno być traktowane całościowo oraz z uwzględnieniem jego podstawowych potrzeb. Należy mu przy tym zapewnić oprócz faz intensywnego zajmowania się nowym językiem i nową kulturą także fazy „spokoju“, aby mogło się zastanowić i lepiej skoncentrować oraz zaspokoić swoje potrzeby motoryczne.

Zasady w zakresie interakcji w grupie uczniów
  • W obrębie grupy dzieci powinny brać pod uwagę indywidualne postępy w uczeniu się i rozwijać poczucie wzajemnego poszanowania.
  • Dzieci powinny mieć możliwość współdecydowania podczas przydzielania zadań w procesie nauczania.
  • Powinny pomagać sobie w obrębie grupy podczas wzajemnej komunikacji.

Zasady w zakresie prowadzenia zajęć lekcyjnych

  • Podczas wszystkich faz zajęć lekcyjnych powinno się wykorzystywać możliwie wiele różnych kanałów percepcji, tak, aby w sposób optymalny wyjść w tym względzie naprzeciw potrzebom każdego z typów uczenia się (multisensoryczne/całościowe uczenie się przez słuchanie, patrzenie, dotykanie, wąchanie, czytanie, poruszanie, mówienie, pisanie, malowanie). 
  • Należy ułatwiać procesy uczenia się za pomocą przykładów i wizualizacji; zadania odpowiadające metodzie małych kroków oraz uwzględniające różnicę poziomu i tempa pracy poszczególnych uczniów wspierają zrozumienie i stosowanie materiału. 
  • Częsta zmiana form socjalnych (praca samodzielna, w parach, w małych i dużych grupach) oraz form prowadzenia zajęć lekcyjnych (praca metodą stacji, metodą projektu, scenariusze) zapewnia urozmaicenie zajęć lekcyjnych, co wpływa dodatnio na zainteresowanie i koncentrację. 
  • We wczesnej nauce języków obcych nie ponagla się dzieci, żeby zaczęły mówić. Dziecko najpierw słucha, rozumie i rejestruje, a reaguje często dopiero po upływie dłuższego czasu, np. naśladując pojedyncze słowa w języku obcym albo używając ich w zdaniach wypowiadanych w języku ojczystym. 
  • Wychowawcy lub nauczyciele mówią w miarę możliwości jedynie w języku obcym, pokazując jednak, że rozumieją dzieci, nawet jeśli używa ono języka ojczystego. Za naczelną zasadę w początkowym nauczaniu języków obcych można z pewnością uznać: Języka obcego - tak dużo jak to możliwe, języka ojczystego - tak mało jak to możliwe. 
  • Błędy są naturalną częścią rozwijającej się znajomości języka i uwzględniane są w ramach różnych form udzielania informacji zwrotnej. Ustnej produkcji językowej nie wolno przerywać przez poprawianie błędów. 

Zasady w zakresie klimatu i miejsca uczenia się

Klasa lekcyjna to miejsce, które w ostatnich dziesięcioleciach zmieniło się najmniej. Mimo to uczniowie i nauczyciele spędzają tam wiele godzin dziennie. W klasie odbywa się nauka i toczy się życie, tu zawiera się przyjaźnie, kłóci się ze sobą, dyskutuje, podejmuje decyzje itd. Ponieważ zatem sala lekcyjna to miejsce, w którym dzieje się tak wiele innych rzeczy niż tylko przekazywanie wiedzy, Goethe-Institut w Warszawie powołał do życia projekt „Deutsch hat Klasse / Niemiecki ma klasę“. W jego ramach ukazał się poradnik aranżacji sal do nauki języka niemieckiego, który dostępny jest bezpłatnie dla nauczycieli, dyrektorów i wszystkich zainteresowanych tutaj.

W tym miejscu prezentujemy zatem jedynie kilka podstawowych spostrzeżeń dotyczących miejsca, w którym odbywa się nauka i atmosfery:
  • Nauczyciel tworzy przyjazną dzieciom, odprężającą i wolną od lęku atmosferę, która jednocześnie zawiera w sobie impulsy i wyzwania oraz podwyższa gotowość dziecka do współuczestnictwa.
  • Miejsce, w którym odbywa się nauka, powinno być urządzone w taki sposób, by zapewnić łatwy dostęp do niezbędnych materiałów i urządzeń oraz ich łatwą obsługę, żeby nie zakłócać toku nauki, oraz po to, żeby dzieci, wychowawcy lub nauczyciele w czasie zajęć lekcyjnych nie powodowali niepotrzebnie niepokoju i chaosu. 
  • Przejrzyste struktury (np. w zakresie rozplanowania czasu, w przypadku określonych rytuałów albo zajmowania miejsc w klasie), które np. przez stosowanie napisów i ustalenia także stają się rutyną, automatyzują procesy uczenia się i są adekwatne do potrzeby regularności dziecka. 

Perspektywy

Wczesne nauczanie języków obcych określa skomplikowana sieć uwarunkowań, a nauczyciele zbyt często znajdują się w niewygodnej pozycji pomiędzy uczniami, nauczycielami i dyrekcją, co ma wpływ na ich właściwą pracę – nauczanie. Celem niniejszego tekstu jest wsparcie nauczycieli w realizacji dokładnie tego zadania. Goethe-Institut ze swoimi imprezami, materiałami, programami szkoleń i ofertą w zakresie konsultacji jest ponadto do dyspozycji w odniesieniu do wszystkich innych aspektów edukacji szkolnej, np. współpraca z rodzicami dla nauczycieli i dyrektorów, chcących wprowadzić u siebie w szkole niemiecki jako język obcy albo wzmocnić jego pozycję. Polska na tle Unii Europejskiej zmierza w dobrym kierunku, jeśli chodzi o naukę języków obcych. Droga do osiągnięcia prawdziwej wielojęzyczności jest jednak jeszcze daleka – pokonajmy ją wspólnie! 

Broszura dla rodziców

Dlaczego warto, żeby dzieci wcześnie zaczynały naukę języka niemieckiego? Profesjonalne wskzówki i porady znajdą Państwo w naszej broszurze.