Zalecenia Norymberskie
Nauczyciele języków obcych w przedszkolu i szkole

Wychowawcy i nauczyciele odgrywają w procesie wczesnej nauki języków obcych kluczową rolę. Po rodzicach są oni najważniejszymi dla dziecka osobami znaczącymi i mają decydujący wpływ na atmosferę w miejscu, gdzie odbywa się nauka, oraz na kształt otoczenia dziecka. Im bardziej wykwalifikowany jest wychowawca lub nauczyciel odnośnie różnorodnych i często także specyficznych wymagań, tym większym sukcesem będzie uwieńczona nauka dzieci.

Aby to osiągnąć, konieczne są fachowe kompetencje w odniesieniu do oferty edukacyjnej dla danego języka (znajomość języka, znajomość kultury, kompetencje metodyczno-dydaktyczne). Znaczenie ma także pewna wiedza oraz doświadczenia wykraczająca poza ramy jednego zawodu. Można tu wymienić[1]:

  • czerpanie radości z komunikowania
  • zdolność i chęć do komunikacji międzykulturowej
  • zdolność do analitycznego i zorientowanego problemowo myślenia
  • zdolność do rozpoznawania, przekazywania i stosowania strategii uczenia się
  • uczynienie z nauki przez całe życie credo dla siebie i dla wszystkich uczniów
  • rozwój postawy otwartej na nowe modele myślenia i uczenia się
  • zdolność do harmonijnej i owocnej współpracy zarówno z kolegami, jak i z dziećmi
  • stałe polepszanie swojej kompetencji w zakresie mediów
  • postrzeganie swojej roli i misji zawodowej w sposób niezależny oraz w odniesieniu do celu
  • stała gotowość do współpracy ze wszystkimi podmiotami biorącymi udział w procesie kształcenia i wychowania
Wychowawcy i nauczyciele są często jedynymi osobami, za pośrednictwem których dziecko styka się z językiem docelowym. Dlatego ich język jest najważniejszym modelem, na podstawie którego przebiega proces uczenia się. Wychowawca lub nauczyciel powinien tak dobrze funkcjonować w języku obcym, żeby możliwe było przeprowadzenie całości zajęć lekcyjnych w tym języku. Ich kompetencja językowa w zakresie fonetyki, rytmu języka i intonacji powinna być wzorowa.

Zadaniem nauczyciela jest nie tylko wprowadzenie dziecka w nowy język, ale również ostrożne wprowadzenie go w nową kulturę. Rolę pośrednika między kulturami nauczyciel może skutecznie wypełniać jedynie dysponując odpowiednią kompetencją międzykulturową, obszerną wiedzą na temat kultury danego kraju (np. znajomość literatury dziecięcej itp.). Dla odpowiadającej potrzebom dziecka oferty edukacyjnej w zakresie nauki języków obcych duże znaczenie mają w związku z tym muzyczne i prezentacyjne kompetencje wychowawców lub nauczycieli.

We wczesnej nauce języków obcych szczególne znaczenie przypada kompetencji interpersonalnej nauczyciela, tzn. jego umiejętności do takiego działania, aby w otoczeniu edukacyjnym komunikacja odbywała się na zasadach partnerskich oraz z zachowaniem respektu, a klimat w jakim odbywa się nauka, był wolny od lęku i pełen zaufania. Zdolność do pracy w zespole i dar przejmowania inicjatywy w grupie wzgl. wyzwalania takich inicjatyw wywierają korzystny wpływ w kontaktach między dorosłymi (także wychowawcami i rodzicami) i dziećmi w kontekstach szkolnych i pozaszkolnych.

Współpraca wśród nauczycieli dotyczy w pierwszym rzędzie wymiany myśli i wspólnego planowania oraz uzgadniania a także przeprowadzania zajęć lekcyjnych lub projektów wykraczających poza jeden przedmiot. Taka wymiana powinna odbywać się także między instytucjami, między nauczycielami i wychowawcami, np. w przypadku przejścia z przedszkola do szkoły podstawowej. Przyczyniłoby się to do stworzenia logicznego układu treści kształcenia przy niewielkiej liczbie powtórzeń.

Kształcenie nauczycieli języka w zakresie edukacji przedszkolnej i szkolnej odbywa się w perspektywie międzynarodowej na wiele różnych sposobów i jest dlatego bardzo niejednolite w swojej strukturze. Nauczyciele, którzy uczą języków obcych w szkołach podstawowych, mogą np. mieć ukończone studia w zakresie edukacji przedszkolnej lub początkowej z dodatkowymi kwalifikacjami do wczesnego nauczania języków obcych, albo też legitymują się ukończonym tokiem kształcenia jako nauczyciel przedmiotu. 

Wychowawcy, przed którymi stawiane jest zadanie realizacji oferty edukacyjnej w zakresie nauki języków obcych, w ostatnim czasie często uzyskują kwalifikacje przedszkolnego nauczyciela języków obcych w ramach szkoleń doskonalących. W pierwszym rzędzie w toku kształcenia powinno zostać zagwarantowane takie przekazanie ogólnych zasad edukacji w zakresie przedszkola i szkoły podstawowej, aby były one wykorzystywane w planowaniu i realizacji procesu kształcenia. 

Należą do nich ugruntowana wiedza na temat rozwoju dziecka i przekazywanie treści edukacyjnych w sposób odpowiedni do wieku. W procesach uczenia się znajduje zastosowanie tak samo aktywność dzieci i ich własna inicjatywa w połączeniu z naturalną gotowością do uczenia się, jak i przyswajanie informacji w kontekście społecznym lub za pośrednictwem osoby znaczącej lub nauczyciela [2] W idealnym przypadku tok kształcenia podczas studiów powinien obejmować wszystkie podstawowe dla tego zawodu treści, naturalnie zawsze w odniesieniu do pytania, jak przekazywać je w języku obcym.

Zalecenia:
  • Nauczyciele wczesnego nauczania języków obcych w przedszkolach i szkołach powinni zdobywać wykształcenie w ramach studiów specjalistycznych, ukierunkowanych na nauczanie języka w sposób właściwy dla dzieci.
  • Studia umożliwiać zdobywanie kompetencji i w możliwie najszerszym zakresie zarówno przekazywać podstawy teoretyczne, jak i rozwijać oraz wspierać umiejętności praktyczne.
  • Nauczyciele zajmujący się wczesną nauką języków obcych w przedszkolu i w szkole podstawowej powinni władać danym językiem na poziomie od B2 do C1 Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego, tak aby mogli prezentować wzorzec języka możliwie wolny od błędów i autentyczny.
  • Język obcy powinien być podczas studiów językiem roboczym i powinno się go używać jak najczęściej.
  • Treści edukacyjne powinny mieć charakter międzykulturowy, tzn. powinno się uwzględniać i rozpatrywać w odniesieniu do siebie obydwa języki i obydwie kultury – język i kulturę wyjściowe oraz język i kulturę docelowe.
  • W idealnym przypadku studenci powinni być przygotowywani do realizacji dydaktyki różnojęzyczności – tzn. do uwzględniania i wykorzystywania wszystkich języków potencjalnie używanych w danej grupie uczniów oraz wcześniejszych doświadczeń dzieci w nauce języków obcych.
  • W toku kształcenia powinna zostać zapewniona możliwość do wypróbowania w praktyce i omówienia w grupie zasad i metod prowadzenia zajęć lekcyjnych.
  • W toku kształcenia studenci powinni przyswoić sobie środki językowe dotyczące tematów i sytuacji istotnych z perspektywy dzieci a także odpowiednie zwroty niezbędne do sterowania procesem nauki.
  • Studenci powinni mieć możliwość do uzyskiwania informacji na temat istotnych wydarzeń z kręgu polityki językowej i dyskutowania o nich w kontekście własnej sytuacji zawodowej.
  • Tok kształcenia powinien umożliwić pobyt za granicą a nawet powinno się wpisać taki pobyt do programu nauki.
Celem doskonalenia jest zawsze rozwój, który może iść w różnych kierunkach. Może dotyczyć nowych metod, nowych materiałów, albo też oznaczać rozwój osobisty.

W ramach doskonalenia zawodowego przekazywane są umiejętności i wiedza, które płyną z doświadczenia i praktyki. Zawsze jednak należy pamiętać o tym, by działo się to w oparciu o solidne podstawy naukowe. Można powiedzieć, że dokształcanie i doskonalenie zawodowe są skuteczne dopiero wtedy, kiedy nowo nabyte umiejętności i wiedza są używane w pracy na co dzień. Wypływa stąd konieczność takiego ukształtowania treści przekazywanych w toku doskonalenia zawodowego, by były one zorientowane na praktykę i działanie.

Na wyniki dokształcania i doskonalenia zawodowego pozytywny wpływ mają wynikające z siebie, dobrze zaplanowane moduły, u których podstaw leży praktyka, oraz możliwość do dyskusji i wymiany poglądów.

Podczas szkoleń w celu przekwalifikowania lub zdobywania dalszych kwalifikacji jako nauczyciel wczesnego nauczania języków obcych powinno się z jednej strony nawiązywać do posiadanych już wiedzy fachowej i zainteresowań zawodowych, z drugiej strony należy rozwijać znajomość języka. Szkolenie w zakresie metod, dostosowane do nowej specyficznej grupy docelowej, powinno być zrozumiałe w praktyce i prowadzić do sukcesów w pracy.

Zalecenia:
  • Dokształcanie i doskonalenie zawodowe powinno odbywać się w miarę możliwości bez przerwy podczas całej kariery zawodowej wychowawców i nauczycieli, także z ich własnej inicjatywy.
  • Doskonalenie zawodowe powinno zachęcać wychowawców i nauczycieli do rozwijania posiadanych już kompetencji i pomagać im rozpoznawać własne braki, a także służyć pomocą przy samodzielnym, stopniowym podnoszeniu kwalifikacji zawodowych.


Źródła
[1] Por. też BIG (2007)
[2] Por. objaśnienia do modelu konstrukcji, Fthenakis (2009)