Nyurnberg tavsiyalari
Xorijiy tillarni tanlash va tillar ketma-ketligi

Mamlakatda qaysi xorijiy tillar o’rganilishi ko’p omillarga bog’liqdir. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ijtimoiy salohiyati va uning xalqaro miqyosdagi munosabatlari hamda hududiy va global tarmoqqa aloqadorlik darajasi xorijiy tillarni o’qitish masalalariga hamda ularning o’rganish ketma-ketlik tartibiga ham ta'sir etadi. Xorijiy tillarni o’rganish jarayonida birinchi chet tili sifatida ko’pincha “foydalilik mezoni” bo’yicha eng muhim bo’lgan til ustuvor hisoblanadi - bugungi kunda ingliz tili Lingua franca sifatida bunga misoldir. 

Yevropadagi kabi „yevropacha ko’p tillilik“ , tushunchasi ostida kamida ikkita zamonaviy xorijiy tilni egallash maqsad qilinsa, unda navbatdagi chet tillarni o’rganish uchun birinchi chet tilining ahamiyatiga yanada ko’proq e'tibor berilishi lozim. Bu ayniqsa, bolalar bog’chasilari, tayyorlov maktablari yoki boshlang’ich maktablarda birinchi chet tilini o’qitish uchun muhim sanaladi, chunki birinchi chet tili navbatdagi xorijiy tillarni o’rganishga yo’l ochib berishi lozim [1].

Ota-onalar ko’p hollarda ingliz tilini o’rganish oson, u global aloqa vositasi sifatida farzandlarining kelajakda o’qish va kasb sohalarida martabaga erishish uchun yaxshi zamin yaratadi deb ishonganlari uchun uni birinchi chet tili sifatida o’qitilishini talab qiladilar. Biroq, ular ingliz tilidan tashqari butunlay boshqa tillar keng foydalaniladigan hududlarda jamiyatning o’zgaruvchanligi va tezkorligi hududiy ehtiyojlardan kelib chiqishi, ingliz tili birinchi chet tili sifatida boshqa chet tillarini o’rganishga bo’lgan qiziqishga salbiy ta'sir ko’rsatishi mumkinligi to’g’risida mulohaza qilib ko’rmaydilar.

Ammo aksincha, chet tillarini o’rganishni boshlashda boshqa bir chet tili bolalarga mos va uzluksiz tarzda o’rgatilsa, mazkur chet tiliga va tili o’rganilayotgan mamlakatning madaniyatiga nisbatan ijobiy munosabat shakllanadi. Bunday holatda ingliz tili ma'lum bir vaqt o’tib, chamasi uch yoki to’rt yillardan keyin, tez suratlarda o’rganilishi mumkin,shunda ingliz tili bo’yicha kutilgan bilim darajasi bosqichiga erishishga hech qanday putur yetmaydi [2].

Til siyosati nuqtai nazaridan qaraganda hududiy ko’p tillilik konsepsiyasi [3] tillarni tanlash va ularni o’rganish ketma-ketligi to’g’risida turlicha mulohaza yuritishga imkon beradi. Bolaning individual muloqot yuritish va bilim olishga bo’lgan ehtiyojlari, jumladan uning kelajakdagi shaxsiy va kasbiy intilishlari diqqat markazida turadi. Bundan kelib chiqadiki, bolalarda hududiy jihatdan muhim bo’lgan ko’p tillilik profillarini rivojlantirish uchun chet tili darslarini va tillar ketma-ketligini ko’p qirrali va o’zgaruvchan qilib tashkil etish zaruriyati tug’iladi.
 

Tavsiyalar:

  • O’rganish uchun taklif etiladigan chet tillari bolalarga tanlash imkonini berishi uchun turli xil bo’lishi lozim.
  • Tillar ketma-ketligi individual va hududiy ko’p tillilikni inobatga olgan holda o’zgaruvchan bo’lishi lozim.
  • Birinchi chet tili uzluksiz o’rgatib borilishi lozim.
  • Jamoatchilik bilan ishlash orqali, ayniqsa ota-onalar chet tillar ketma-ketligining til o’rganish jarayoniga ta'siri to’g’risida to’liq xabardor qilinishi lozim.
  • Agar ingliz tili birinchi chet tili bo’lsa, u navbatdagi chet tillarini o’rganish uchun alohida mas'uliyatni o’z zimmasiga olishi hamda boshqa tillarni o’rganish uchun zamin yaratishi lozim.


Manbalar
[1] qiyoslang: Legutke (2006)
[2] Ba´zi tadqiqotlarning tasdiqlashicha, o’quvchilar „teskari“ tillar ketma-ketligidan, ya’ni birinchi tilni muvaffaqiyatli o’zlashtirishdan hamda ikkinchi til sifatida esa ingliz tilini o’lashtirishdan hattoki yutadilar (qiyoslang: Orešič 2002)
[3] qiyoslang: Gehrmann (2007, 2009)