Số hóa trong nghệ thuật
“Phức hợp là cái đẹp”

Sẽ ra sao, nếu cuộc đời của Fred diễn biến khác đi? Trong buổi trình diễn đầu tiên tác phẩm „Thế giới song song“ khán giả trực tiếp dõi theo hai câu chuyện cuộc đời – một câu chuyện qua những cảnh diễn thật, câu chuyện kia qua một màn hình Video.
Sẽ ra sao, nếu cuộc đời của Fred diễn biến khác đi? Trong buổi trình diễn đầu tiên tác phẩm „Thế giới song song“ khán giả trực tiếp dõi theo hai câu chuyện cuộc đời – một câu chuyện qua những cảnh diễn thật, câu chuyện kia qua một màn hình Video. | Ảnh (trích): „Thế giới song song“, Kay Voges © Birgit Hupfeld / Nhà hát kịch Dortmund

Trong khi ở một số nước các đạo diễn sân khấu đã sử dụng thực tế ảo, hoạt hình 3D hoặc kỹ thuật Robot từ lâu rồi thì sân khấu Đức đang còn phải nỗ lực bắt kịp xu thế đó. Giờ đây Học viện Kỹ thuật số và Nhà hát mới thành lập ở Dortmund đang chuẩn bị cách mạng hóa môi trường nhà hát Đức.

Sẽ ra sao, nếu cuộc đời của Fred diễn biến khác đi? Trong tháng 9 năm 2019 tại Berlin và Dortmund vào cùng một lúc có hai đoàn kịch biểu diễn trên sân khấu, để tìm hiểu câu hỏi này. Cả hai đoàn kịch đều kể câu chuyện về cuộc đời của Fred, nhưng với những cách trình bày khác nhau: Qua những tình tiết ngẫu nhiên, cuộc đời của nhân vật đã diễn biến khác nhau. Hai đoàn kịch được kết nối với nhau bằng một cáp quang dài hơn 420 cây số truyền trực tiếp diễn biến trên sân khấu của nhà hát này đến nhà hát kia. Khán giả buổi biểu diễn đầu tiên tác phẩm Thế giới song song đã trực tiếp dõi theo như vậy cả hai câu chuyện – một câu chuyện thông qua những cảnh diễn thật, còn câu chuyện kia thông qua một màn hình Video.
 
Tuy nhà hát là một phương tiện analog, nhưng có thể được đan xen trong những không gian ảo – như tác phẩm Thế giới song song của Kay Voges đã chứng minh. Với những cảnh dàn dựng và thử nghiệm bằng kỹ thuật số của mình, đạo diễn là một người đi tiên phong ở Đức. Đây là một vai trò mà ông chủ đích hướng đến: „Nếu vấn đề là đổi mới bằng kỹ thuật số, thì môi trường nhà hát ở Đức bị tụt hậu rất đáng kể, kể cả khi so sánh với quốc tế. Ở nhiều nước việc đưa tư duy số hóa vào các chu trình làm việc trong nhà hát là việc đương nhiên hơn rất nhiều so với chúng ta.“ 

Từ khi Voges lãnh đạo nhà hát kịch Dortmund, một nhóm các chuyên gia liên ngành ở đó đã xem xét, phân tích các khả năng của cuộc cách mạng số. Đối với Voges chỉ có như vậy nhà hát mới vẫn hợp thời cuộc: „Sự chuyển đổi xã hội trong trào lưu số hóa tác động lên tất cả các lĩnh vực của xã hội và có lẽ sát nhất là được so sánh với sự chuyển đổi do kỹ thuật in sách tạo ra. Làm sao chúng ta có thể phản ánh những vấn đề và những xung đột của xã hội đương đại trong nhà hát, trong khi không đạt được mức độ phát triển của xã hội? Cung cách kể chuyện từ thời kỳ tiền số hóa không còn đủ để phản ánh tính phức hợp của cuộc sống nữa.“

đào tạo thêm về kỹ thuật số trong nhà hát 

Tuy nhiên từ kinh nghiệm lâu năm của mình, Voges cũng biết là nhà hát đang đứng trước những vấn đề nào liên quan đến số hóa: trong chu kỳ tập vở từ 6 đến 8 tuần của chương trình hoạt động thông thường trong nhà hát hầu như không còn tiền và thời gian cho những thử nghiệm thực sự nữa. Ngoài ra còn thiếu nhân lực đã được đào tạo chuyên môn trong tất cả các lĩnh vực, cho dù là thực tế ảo, Motion Capture (cộng nghệ nắm bắt chuyển động), kỹ thuật Robot hay trí tuệ nhân tạo. Cho đến nay đối với hơn 40.000 nhân lực làm việc trên các sân khấu Đức cũng không có những chương trình đào tạo thêm phù hợp. „Một kỹ thuật viên ánh sáng được tuyển vào làm cách đây 25 năm khi đang là thợ điện, ngày nay ngồi bên bàn điều khiển và phải lập trình cho thiết bị chuyển động ánh sáng. Còn người phụ trách âm thanh, trước kia cho băng cassett chạy trong các cảnh, ngày nay cũng ngồi bên máy tính“.
 
Để xóa bỏ khoảng cách chuẩn mực hiện nay trong nhà hát với các khả năng số hóa, sau gần ba năm lấy đà Voges và đội của ông đã thành lập Học viện Kỹ thuật số và Nhà hát ở Dortmund. Từ tháng 3 năm 2019 Học viện cùng với Tổ chức Kỹ thuật nhà hát Đức (DTHG) và Hội Sân khấu Đức sẽ tổ chức các chương trình đào tạo thêm cho kỹ thuật viên nhà hát và nghệ sĩ. Bên cạnh các khóa đào tạo chung, từ tháng 9 năm 2019 Học viện cũng tiếp nhận vào năm học đầu tiên những học viên được cấp học bổng nghiên cứu thử nghiệm nghệ thuật. Nhánh đào tạo thứ ba của Học viện sẽ là một ngành học về nghệ thuật truyền thông và điện ảnh trong nhà hát – tuy nhiên đó vẫn còn là „trong tương lai“, Voges nói. 
 
Cho đến khi hoàn thành công trình xây dựng mới ở khu vực cảng Dortmund vào năm 2020 Học viện sẽ sử dụng một địa điểm trình diễn tạm thời của Nhà hát kịch. Việc Dortmund trở thành điểm nóng đối với nhà hát và kỹ thuật số cũng liên quan đến lịch sử của thành phố: Thủ phủ của vùng Ruhr này có truyền thống 700 năm khai thác mỏ và truyền thống đó bị ngắt quãng năm 2018 khi việc khai thác than đá bị chấm dứt hoàn toàn. Dortmund đã sớm dự đoán được những biến đổi và đã hành động trước để trở thành địa bàn số hóa quan trọng thứ năm ở Đức.

không phải mối đe dọa, mà là một cơ hội

Qua chương trình của hội nghị „Enjoy Complexity” đã có thể dự đoán được tất cả những gì có thể làm được, nếu kỹ thuật số và nhà hát gặp nhau. Với hội nghị này Voges và Nhà hát kịch Dortmund đã khởi đầu việc thành lập Học viện. Tại đây khách thăm đã có thể tìm hiểu một trong những công trình dàn dựng của Voges trong thực tế ảo. Khi dàn dựng vở Đường ranh giới đám rước, các chuyên gia thiết kế truyền thông đã dùng laser để quét bối cảnh sân khấu, quay phim 360° và từ đó xây dựng một vở kịch thực tế ảo: một chiếc kính thực tế ảo sẽ phóng khán giả vào thẳng những diễn biến của vở kịch, nơi họ có thể tự do vận động được trên sân khấu và trong khán phòng, trong khi vở kịch diễn biến theo kịch bản của nó.
 
Theo Voges, tuy nhiên Học viện Kỹ thuật số và Nhà hát không chỉ tập trung vào những khả năng kỹ thuật, mà cả vào thành phần chính trị nữa, ví dụ như về nội dung đề cập đến những chủ đề như lắp ráp ảnh, bảo vệ dữ liệu hoặc truyền thông xã hội: „Nếu tôi quan sát tình hình chính trị ở Đức và châu Âu, thì sẽ nhận thấy một xu thế đơn giản hóa,“ ông giải thích, „những thứ được đơn giản hóa đi, sự việc được trình bày ít phức hợp hơn. Tôi cho rằng, khuynh hướng dân túy này là một phản ứng sợ hãi nguy hiểm đối với toàn cầu hóa và số hóa xã hội. Nhà hát là nơi cái phức hợp này không thể được hiểu là một mối đe dọa, mà là một cơ hội. Phức hợp là cái đẹp.“