Nghiên cứu trong trường đại học
Khoa học được tài trợ?

Tài trợ của doanh nghiệp và các đơn vị tư nhân gia tăng trong các trường đại học Đức. Điều đó có ý nghĩa gì đối với sự độc lập của công tác nghiên cứu trong trường đại học?
Tài trợ của doanh nghiệp và các đơn vị tư nhân gia tăng trong các trường đại học Đức. Điều đó có ý nghĩa gì đối với sự độc lập của công tác nghiên cứu trong trường đại học? | Ảnh (chi tiết): © Adobe / Photographee.eu

Tài trợ của doanh nghiệp và các đơn vị tư nhân gia tăng trong các trường đại học Đức. Điều đó dẫn đến những ý kiến khác nhau: Từ khi nào sự độc lập của nghiên cứu khoa học bị đe dọa? Những nhà tài trợ ngoài nhà nước làm cho nghiên cứu cơ bản bị đẩy lại phía sau?

Đi theo dấu vết của Humboldt trong năm kỷ niệm ngày sinh lần thứ 200 của ông dễ hơn rất nhiều so với thời của ông. Các máy móc định vị luôn giúp ta định hướng, cả trong những vùng hẻo lánh nhất trên thế giới. Lúc nào cũng có thể dùng Smartphone tra cứu kho tàng tri thức hiện có. Những dịch vụ như thế được các tập đoàn internet khổng lồ trong đó có Google cung cấp, mà hầu như không một ai trên thế giới này còn bỏ qua được. Chính cái tập đoàn thường bị phê phán là bạch tuộc hút dữ liệu này giờ đây lại muốn chi tiền cho công tác nghiên cứu độc lập về mối quan hệ giữa Internet và xã hội? Tập đoàn này tài trợ 4,5 triệu Euro cho Viện Humboldt về Internet và xã hội (HIIG) ở Berlin trong những năm tới. Khoản tài trợ khởi đầu năm 2011 của ông lớn công nghệ này cũng đã bằng mức tài trợ trên.

Đứng sau HIIG là những cơ sở nghiên cứu khoa học danh tiếng như trường Đại học Humboldt ở Berlin hay Trung tâm khoa học Berlin. Tuy vậy Viện đã phải chống lại mối nghi ngờ biến khoa học thành tay sai của một tập đoàn lớn. Google chỉ tham gia tài trợ, lãnh đạo Viện đã nhấn mạnh, và hứa hẹn sẽ nghiên cứu độc lập những tác động trao đổi giữa Internet, chính trị và xã hội. HIIG không phải là một trường hợp cá biệt. Trường Đại học Tổng hợp kỹ thuật München bị phê phán, vì Viện Trí tuệ nhân tạo và Đạo đức của trường thành lập tháng 10 năm 2019 lại được chính Facebook cấp cho khoản tài trợ khởi đầu – khoảng 6,5 triệu Euro. Tuy nhiên điều đó có ý nghĩa gì đối với sự độc lập của công tác nghiên cứu trong trường đại học?

kinh tế cùng tham gia quyết định?

Về nguyên tắc các bang chịu trách nhiệm đối với việc vận hành và chu cấp tài chính cho các trường đại học Đức. Cái gọi là cấm hợp tác bảo đảm cho các bang độc lập trong chính sách giáo dục đào tạo, và như vậy các bang cũng cung cấp ngân sách cơ bản cho các trường đại học. Theo Cơ quan Thống kê Liên bang, ngân sách cơ bản đó năm 2016 là khoảng 466.000 Euro cấp cho mỗi vị trí giáo sư. Ngân sách của trường được bổ sung bằng ngân sách thứ ba từ Liên bang, các cơ sở công lập hoặc từ tư nhân. Điều đó được thực hiện ví dụ như thông qua các chương trình nghiên cứu đặc biệt hoặc một chương trình „sáng kiến xuất sắc“, mà với nó những trường đại học mạnh được tài trợ riêng. Các khoản tài trợ của Liên minh châu Âu, các tổ chức quốc tế như Liên hiệp quốc, của Cộng đồng nghiên cứu Đức (Quỹ nghiên cứu khoa học quốc gia Đức), của các hội tài trợ trường đại học và các quỹ, hoặc của giới kinh tế tư nhân cũng được coi là nguồn ngân sách thứ ba.

Những người phê phán lo ngại rằng, phần ngân sách thứ ba đó sẽ gia tăng trong thế kỷ này. Nếu năm 2005 phần ngân sách cơ bản còn nhỉnh hơn 61%, thì 10 năm sau chỉ còn hơn 51% một chút. Christian Kreiß, nhà nghiên cứu kinh tế và tài chính tại trường Đại học Aachen, phê phán trước hết là tác động ngày càng tăng của giới kinh tế lên công tác nghiên cứu trong trường đại học và nghi ngờ tính độc lập của nghiên cứu khoa học trong trường đại học. „Mối quan tâm đến lời lãi và nghiên cứu khoa học độc lập là không thể hòa hợp được với nhau“, Kreiß tin chắc như vậy.

Theo ông, ngoài ra còn thiếu minh bạch: ai tài trợ cho ai, ở đâu và với mức độ nào?  Khó để có được một cái nhìn tổng quát về việc đó. Nguyên nhân cũng nằm ở cơ chế tổ chức theo nguyên tắc liên bang của môi trường đại học Đức. Tổng cộng 426 trường đại học phân chia trên toàn lãnh thổ liên bang, trong đó có 106 trường đại học tổng hợp, 216 trường đại học khoa học ứng dụng, các cơ sở đào tạo thần học và sư phạm, các trường đại học hành chính và nghệ thuật. Một danh mục rõ ràng, minh bạch sẽ được Kreiß nhìn nhận là một bước đi đầu tiên đúng hướng.

trường đại học đòi hỏi nhiều ngân sách hơn

Hội nghị các trường đại học (HRK), một hiệp hội tập hợp các trường đại học,  không đồng tình với trình bày nói trên. Việc hợp tác với giới kinh tế là có ý nghĩa và cần thiết, không có một sự phụ thuộc về cơ cấu và nội dung, một phát ngôn viên của HRK đã tuyên bố. Dù sao thì phần lớn số ngân sách thứ ba đến từ nguồn ngân sách công thúc đẩy nghiên cứu khoa học. HRK cũng không đồng ý với chỉ trích về việc còn thiếu minh bạch: „Các trường đại học duy trì những hệ thống quy định đa dạng, để bảo đảm sự minh bạch về các nguồn kinh phí cho các dự án nghiên cứu và sự độc lập của việc đặt vấn đề nghiên cứu khoa học hay về việc chọn lựa phương pháp“, người phát ngôn viên của hiệp hội tuyên bố như vậy.

Chính vì thế HRK nhìn nhận nhu cầu cải tổ trước hết là ở một lĩnh vực khác. Hiệp hội phê phán là tuy nhiệm vụ liên tục gia tăng, nhưng phần ngân sách cơ bản đáng tin cậy lại giảm đi. Phải tăng ngân sách, để các trường đại học lại có thể có được một sự chắc chắn to lớn hơn khi lập kế hoạch. Việc tu sửa nhà cửa và thiết bị cũng cần những khoản đầu tư to lớn hơn.