Văn học trẻ em và thanh thiếu niên
Không xanh mà cũng chảng hồng

Cả trong tác phẩm „Tarzan“ với hình ảnh nhân vật chính cứ cho là đã lỗi thời đi, nhưng tuy vậy câu chuyện vẫn luôn cuốn hút người đọc cả hai giới.
Cả trong tác phẩm „Tarzan“ với hình ảnh nhân vật chính cứ cho là đã lỗi thời đi, nhưng tuy vậy câu chuyện vẫn luôn cuốn hút người đọc cả hai giới. | Ảnh (chi tiết): © picture alliance / Jens Kalaenee

Những khuôn mẫu sáo rỗng về giới được đề cập nhiều như thế nào trong văn học trẻ em và thanh thiếu niên? Nữ chuyên gia văn học Marlene Zöhrer cho rằng, sân chơi chưa bao giờ đa dạng và tự do như ngày nay.

Văn học trẻ em và thanh thiếu niên phản ánh những thế giới sống của con trẻ cũng như những quan hệ xã hội, các chuẩn mực và giá trị. Trong đó những câu chuyện được kể bằng lời và hình vẽ lại chính là con đẻ của thời đại của những câu chuyện đó. Truyện cổ tích kinh điển Der Trotzkopf từ năm 1885 của Emmy von Rhoden phù hợp với hình ảnh người phụ nữ thông thường và lý tưởng giáo dục của thời đó. Ngược lại ngày nay thì câu chuyện về cô gái Ilse được nhào nặn trong trường nội trú thành một phụ nữ phù hợp và nhất là có khả năng kết hôn đã bị lỗi thời từ lâu rồi. Tuy vậy mùa Thu năm 2020 Trotzkopf được ra đời dưới dạng sách đọc, do Heike Makatsch đọc. Làm sao có thể thế được kia chứ? Có đúng là nền văn học trẻ em và thanh thiếu niên lạc hậu đến nỗi vẫn bám lấy những vai trò của các giới đã bị lỗi thời từ lâu rồi không và còn tìm cách củng cố những vai trò đó nữa? Truyện trẻ em kinh điển với hình ảnh nhân vật nữ đã ám bụi thời gian: Truyện „Der Trotzkopf“ từ năm 1885 không chỉ được chuyển thể thành phim gần một trăm năm sau, mà năm 2020 còn được Heike Makatsch tung ra một lần nữa dưới dạng sách đọc. Truyện trẻ em kinh điển với hình ảnh nhân vật nữ đã ám bụi thời gian: Truyện „Der Trotzkopf“ từ năm 1885 không chỉ được chuyển thể thành phim gần một trăm năm sau, mà năm 2020 còn được Heike Makatsch tung ra một lần nữa dưới dạng sách đọc. | Ảnh (chi tiết): © picture alliance / United Archives

Chưa bao giơ bình đẳng và đa dạng đến thế

Câu trả lời cho câu hỏi này có thể và phải là KHÔNG. Chưa bao giờ văn học trẻ em và thanh thiếu niên hiện nay lại bình đẳng, đa dạng và tự do đến thế. Tuy nhiên việc nền văn học này – như chính xã hội của chúng ta vậy – cũng còn một con đường dài phía trước là việc không cần bàn cãi, nếu liên quan đến vấn đề bình đẳng toàn diện hoặc thoát khỏi những vai trò truyền thống của các giới.

Tuy nhiên khó có thể đo đếm được, văn học trẻ em và thanh thiếu niên hiện nay được giải phóng như thế nào. Trong một cuộc kháo sát thuần túy về số lượng thì chỉ có thể đánh giá được một cách có điều kiện mức độ bình đẳng hoặc vai trò của các giới được đề cập như thế nào. Ví dụ như chỉ đánh giá danh mục các từ khóa là quá ít, vì văn học bao hàm rộng hơn rất nhiều phép cộng các từ khóa: khó có thể mô tả được những từ ngữ đa nghĩa trong diễn tả nhân vật, cũng như các nhân vật khuôn mẫu hoặc các cấu trúc hành động, mà trong những tình tiết nhất định diễn tả những khuôn sáo này và đồng thời phê phán châm chọc chính những khuôn sáo đó.
 
Việc xem xét thiết kế bìa sách hoặc các gian sách trẻ em cũng không nhất thiết đem lại những nhận định có ý nghĩa, vì ở đó – từ góc độ Marketing và số lượng sách bán được – thì mầu sắc hợp mốt và thói quen nhìn của khách hàng được coi trọng. Dựa trên thành phần sách trưng bày trong một của hàng sách sẽ thấy rõ cách nhìn nhận của người kinh doanh sách. Họ là những người cung cấp những đầu sách đã xuất bản và hàng năm hơn 8.500 đầu sách mới chỉ riêng trong mảng văn học trẻ em và thanh thiếu niên. Các giá sách và thành phần sách trong một cửa hàng sách phản ánh, liệu có phải những người kinh doanh sách không nghi ngại đối diện với việc Marketing về giới và với việc mô tả các giới trong truyền thống không, hoặc những loại sách như vậy có được khách hàng đặc biệt thích và tìm mua không. Nhưng chỉ cửa hàng sách tiếp theo thôi là đã có một hình ảnh hoàn toàn khác về văn học trẻ em và thanh thiếu niên. 

bìa và tên sách có thể đánh lừa

Khi quan sát kỹ sẽ thấy, dù thế nào đi nữa, thị trường sách cũng cung cấp nhiều đầu sách – từ truyện tranh, sách trẻ em và thanh thiếu niên đến sách khoa học thường thức – và số sách đó đề cập đến những vai trò của các giới một cách mẫu mực và truyền đạt một sự chung sống bình đẳng không có những khuôn sáo về các vai trò. Tuy nhiên chính vì trong số sách này bình đẳng là điều đương nhiên, nên thường rất khó nhận dạng được chúng, nếu so với những loại sách đề cập đến các khuôn mẫu và mô hình truyền thống. Những sách đó không tự làm cho nổi trội bằng mầu sắc chói lọi hay các khái niệm chủ đạo, nhưng: cũng có những tác phẩm gây ngạc nhiên một cách tích cực, khi dựa trên chủ đề của sách hoặc cách trình bày của sách làm cho người đọc chờ đón một cô gái hoặc chàng trai truyền thống với sự phân chia vai trò kinh điển. Ngược lại có những sách thể hiện một chất lượng văn học cao lại làm cho người đọc giật mình vì ấn định những khuôn mẫu sáo rỗng. Không có một quy tắc có giá trị chung nào và chính bìa sách và tên sách có thể đánh lừa người đọc. Về điểm này thì định hướng đến các tác giả sẽ đáng tin cậy hơn: ai trong một tác phẩm ấn định một hình ảnh thế giới quan không có định kiến, người đó sẽ vẫn giữ quan điểm đó trong những tác phẩm khác. Vai trò của các giới trong sách trẻ em và thanh thiếu niên: Nhiều sách mới xuất bản phê phán những khuôn mẫu sáo rỗng thông thường, như trong „Raffi und sein pinkes Tutu“ xuất bản năm 2019 của Riccardo Simonetti. Vai trò của các giới trong sách trẻ em và thanh thiếu niên: Nhiều sách mới xuất bản phê phán những khuôn mẫu sáo rỗng thông thường, như trong „Raffi und sein pinkes Tutu“ xuất bản năm 2019 của Riccardo Simonetti. | Ảnh (chi tiết): © picture alliance / Mika Schmidt Cuối cùng ta quay lại phần mở đầu của bài viết này: Sách trẻ em và thanh thiếu niên cũng luôn chuyển tải những giá trị và quan điểm của thời đại, mà trong đó sách ra đời. Chính vì thế, ai chọn sách trẻ em và thanh thiếu niên theo tính chất làm gương và chức năng giáo dục của sách, người đó trước hết nên tìm những tác phẩm thích hợp hiện đang được xuất bản. Hoặc cũng có thể sử dụng những sách cũ, để trao đổi về những vai trò đã lỗi thời của các giới, về bình đẳng và giá trị của bình đẳng và bằng cách đó thúc đẩy cuộc đàm luận.