Những quyền cơ bản trong thời đại số
“Tranh luận là cần thiết về phương diện chính trị”

Xã hội đã thay đổi.
Xã hội đã thay đổi. | Ảnh (trích): © bluraz - Fotolia.com

Những quyền cơ bản của chúng ta có bảo vệ con người trong thời đại số không? Các chuyên gia số từ Đức đã thử tìm một câu trả lời – với Tuyên ngôn của Liên minh châu Âu về các quyền cơ bản trong thời đại số. Sau đây là một cuộc trò chuyện với Wolfgang Kleinwächter, một đồng khởi xướng sáng kiến này.

Ông Kleinwächter, tại sao chúng ta cần những quyền cơ bản trong thời đại số?

Thế giới chúng ta đang sống đã thay đổi. Trong thời đại số nhiều điều chúng ta cho rằng là an toàn, đã bị đặt dấu hỏi. Chính vì thế người ta phải đảm bảo là những quyền cơ bản cũng được áp dụng trong thời đại số như thế nào và chỗ nào có một nhu cầu diễn giải mở rộng.
 
Như vậy câu hỏi là: Những quyền cơ bản của EU có bảo vệ chúng ta trong thời đại của những Big Data, mạng xã hội và các thuật toán trước những mối đe dọa như giám sát và kiểm duyệt không? Những người phê phán Tuyên ngôn thời đại số nói rằng: có, người ta chỉ phải áp dụng chúng phù hợp thôi.

Các quyền cơ bản hiện có bảo vệ không gian tự do của từng người trước sự xâm phạm công quyền. Điều đó là tốt đẹp, nhưng chưa đủ. Chúng ta nhận thấy là trong thời đại số của một truyền thông không biên giới, dựa trên kỹ thuật và có thể tiếp thị được về kinh tế thì nhà nước quốc gia không phải là có sức mạnh toàn năng để bảo đảm các quyền tự do một cách toàn diện. Các tập đoàn tư nhân như Facebook quản lý nhiều thành phần của truyền thông. Điều đó tác động lên các quyền của cá nhân như quyền tự do chính kiến và bảo vệ dữ liệu. Chính vì thế bản thảo của một Tuyên ngôn thời đại số vượt ra ngoài quyền hiện có này: Chúng ta muốn các tập đoàn tư nhân cũng phải có nghĩa vụ, nếu liên quan đến việc bảo vệ các quyền cơ bản. 

tạm dừng lại và xem xét

Nhưng Facebook và những tập đoàn như vậy đã tạo ra luật chơi của riêng mình từ lâu rồi!

Xã hội của chúng ta được tổ chức thành các nhà nước quốc gia với quyền tài phán của riêng từng nước. Không gian mạng không biết đến những đường biên giới quốc gia. Điều đó làm tình trạng trở nên phức tạp và tạo ra những căng thẳng chỉ có thể giải quyết được khi những nhà làm ra „quy tắc“ và „pháp luật“ phối hợp chặt chẽ với nhau. Trong những năm qua đã có sự đồng thuận là không được phép dùng các quy định nghiêm khắc „bóp nghẹt“ Internet. Một mối đe dọa hành chính khổng lồ gồm kiểm duyệt và các quy định điều tiết bóp nghẹt sự đổi mới và những lợi thế của xã hội thông tin. Tuy nhiên người ta cũng không thể để mặc những sự phát triển này cho các công ty và các chuyên gia kỹ thuật.
 
Đến nay đã có thể tranh luận công khai về các quy định và luật lệ về cuộc sống số. Sự thay đổi thái độ này đến từ đâu?

Mãi đến nay những tác động của cuộc cách mạng thông tin mới dần dần hiện rõ ra. Tất cả - từ mô hình kinh doanh đến truyền thông tư nhân – đều được xem xét lại kỹ càng. Điều đó cũng xảy ra đối với các quy tắc xã hội của chúng ta. Tình trạng này rất giống những phản ứng sau cuộc cách mạng công nghiệp. Hồi đó lúc đầu cũng chưa có luật lệ xã hội, mà mãi đến khi những hậu quả tiêu cực của chủ nghĩa tư bản hiện ra rõ ràng mới có. Thông qua Internet chúng ta có thể làm được những điều 20 năm trước còn là điều không thể. Nhưng mỗi một quyền tự do đều có thể bị lạm dụng. Nạn tội phạm trên mạng chỉ là một ví dụ. Chính vì thế người ta phải tạm dừng lại và xem xét, liệu tình trạng pháp luật hiện có và các công cụ của nó đã đầy đủ chưa hoặc liệu người ta có phải bổ sung hoặc mở rộng không.
 
Tuyên ngôn thời đại số không chỉ đề cập đến những vấn đê thời sự, mà cả đến tương lai của việc làm hay của trí tuệ nhân tạo. Vẫn còn chưa rõ, những công nghệ này có những tác động nào lên cuộc sống thường nhật của chúng ta. Phải chăng Tuyên ngôn thời đại số tìm cách điều tiết một cái gì đó còn chưa tồn tại?

Người ta không được phép sau khi sự việc đã xảy ra rồi mới tự trách cứ là đã mở to mắt đi thẳng vào một thảm họa. Liệu có thể cuối cùng trí tuệ nhân tạo sẽ chống lại loài người? Sẽ là quá sớm, nếu đưa ra một câu trả lời về pháp lý. Nhưng về phương diện chính trị thì cần phải tranh luận. Nhất là đối với Internet của các sự việc hoặc trí tuệ nhân tạo, thì tình trạng có thể so sánh được với sự phát triển năng lượng hạt nhân. Kỹ thuật hạt nhân một mặt mở ra những khả năng mới, nhưng đồng thời cũng kéo theo mối đe dọa của một cuộc chiến tranh hạt nhân. Một cuộc tranh luận tích cực là cần thiết để tìm ra những tuyến ranh giới.

Những bài học từ quá khứ

Ông đề cập đến cuộc cách mạng công nghiệp và phát minh ra năng lượng hạt nhân – chúng ta có thể học được gì từ những biến đổi này trong quá khứ?

Đừng sợ, nhưng cũng đừng nhẹ dạ. – Chúng ta phải tạo ra những liên minh rộng khắp, mà trong đó kết nối tất cả những bên bị ảnh hưởng và những bên tham gia. Không chỉ chính phủ, mà cả lĩnh vực tư nhân, xã hội dân sự, giới kỹ thuật và hàn lâm.
 
Bản tuyên ngôn tên là Tuyên ngôn của Liên minh châu Âu về các quyền cơ bản trong thời đại số, nhưng chỉ người Đức xuất sắc trong thời đại số tham gia soạn thảo.

Ngay từ ngày đầu tiên nỗi tự nghi ngờ bản thân đã quấy rầy các thành viên của nhóm, tuy nhiên một ai đó phải là người đầu tiên chứ. Nhưng điều đúng đắn là: nếu cần phải có tác dụng, thì cuộc tranh luận phải ra đời từ nhóm xuất sắc trong số những người hoạt động đang tự hành động.
 
Với mục tiêu là tạo ra một khuôn khổ pháp lý chung cho châu Âu?

Thật ra thì điều đó cũng vẫn chưa đủ. Internet là một hiện tượng toàn cầu và người ta phải dẫn đến những giải pháp toàn cầu. Nhưng nếu người châu Âu có thể lên tiếng trong bản hòa nhạc toàn cầu, thì họ có thể cùng tạo dấu ấn một cách rất cơ bản lên những luật lệ toàn cầu. Tuy nhiên quá trình này còn phải kéo dài vài năm, cho đến khi có những kết quả cụ thể.
 
Cuộc tranh luận về các quyền cơ bản trong thời đại số ở các nước khác tiển triển đến đâu?

Các cuộc tranh luận này được bắt đầu chậm nhất là sau Hội nghị thượng đỉnh của Liên hiệp quốc về xã hội thông tin năm 2003. Một bước tiến đã đạt được năm 2014 là việc chấp thuận bản Tuyên bố phổ quát về các nguyên tắc cơ bản trong quản trị Internet tại Hội nghị quốc tế NetMundial ở Sao Paulo. Trong tuyên bố đó các quyền con người được ấn định là cơ sở cho mỗi chính sách Internet trên toàn cầu. Sáng kiến này từ Đức là một đóng góp nữa, như vậy chúng tôi đã đổ thêm một phần nước nhất định vào một dòng chảy ổn định. Cho đến nay ở Đức cuộc tranh luận này không được thực hiện với một sự nghiêm túc cần thiết và tại một cấp chính trị cao. Động lực to lớn của chúng tôi từng là tạo cú hích khởi đầu cuộc tranh luận này. Các quyền cơ bản trong thời đại số không chỉ dành cho các chuyên gia kỹ thuật, mà cho mỗi người. Và những quyền đó phải là nội dung của những chính sách lớn lao như an ninh mạng hoặc kinh tế số.
 

Ủng hộ nhiều quyền cơ bản hơn trong thời đại số: chuyên gia quản trị Internet GS. TS. Wolfgang Kleinwächter. Ủng hộ nhiều quyền cơ bản hơn trong thời đại số: chuyên gia quản trị Internet GS. TS. Wolfgang Kleinwächter. | Ảnh (trích): © Privat Nhà khoa học truyền thông và chuyên gia quản trị Internet người Đức Wolfgang Kleinwächter thuộc số những người khởi xướng sáng kiến Tuyên ngôn của Liên minh châu Âu về các quyền cơ bản trong thời đại số. Từ năm 1998 ông là giáo sư về chính sách Internet và điều tiết tại trường Đại học Tổng hợp Aarhus. Ông từng là thành viên hội đồng quản trị ICANN và hiện nay là thành viên Global Commission on Stability về an ninh mạng (GCSC).

Digitalcharta © Digitalcharta Tuyên ngôn thời đại số (Tuyên ngôn của Liên minh châu Âu về các quyền cơ bản trong thời đại số) được các nhà hoạt động nổi tiếng trên mạng, các chính trị gia, các nhà khoa học và nhà báo khởi xướng và được công bố ngày 30/11/2016. Trong 23 điều được soạn thảo cho đến nay (cập nhật tháng 6/2017) bản tuyên ngôn đòi hỏi trên bình diện châu Âu các quyền cơ bản được ràng buộc về pháp lý trong thế giới số. Tháng 12/2016 Tuyên ngôn thời đại số được trình bày trước Ủy ban về các quyền tự do công dân, tư pháp và nội vụ của Nghị viện châu Âu.