Văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên
Bạn sẽ trở thành những gì bạn đọc trong sách?

Văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên cần phải mở ra một thế giới của những khả năng và truyền tải những lý tưởng, chuẩn mực và giá trị trong tinh thần của thời đại. Tuy nhiên khi nào nền văn học này đi quá xa với mục đích đó?

„Sách thiếu nhi là cơ sở của mỗi nền dân chủ. Nếu chúng ta muốn con mình lớn lên thành những công dân có trách nhiệm, thì hầu như không có gì quan trọng bằng những quyển sách tốt. Như thế, từ căn phòng trẻ thơ của mình, con trẻ làm quen với thế giới.“ Trong một cuộc phỏng vấn của tuần báo Thời đại Olle Nyman, cháu của Astrid Lindgren, một trong những nhà văn viết cho thiếu nhi và thanh thiếu niên người Thụy Điển nổi tiếng nhất thế giới, đã nói như vậy về di sản văn học của bà mình và về vị thế và vai trò của văn học thiếu nhi. Cuộc phỏng vấn được thực hiện không phải nhân dịp một lễ kỷ niệm, mà vì đầu mùa hè năm 2019 tại Thụy Điển một số chính khách cánh hữu đã viện dẫn tác phẩm của Astrid Lindgren.

Olle Nyman chống lại việc công cụ hóa các tác phẩm của bà mình. Ông đồng thời là giám đốc công ty Astrid Lindgren quản lý di sản của nữ nhà văn. Việc các chính khách cánh hữu lạm dụng các nhân vật được yêu thích của Astrid Lindgren cho mục đích chính trị của họ càng trở nên xa lạ hơn, vì lúc sinh thời nữ nhà văn đã công khai và tích cực đấu tranh cho chung sống hòa bình, bao dung và bình đẳng. Ví dụ này hoàn toàn không phải là một trường hợp cá biệt. Văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên ngày càng được sử dụng để phục vụ cho các lý tưởng và ý tưởng chính trị, tôn giáo hoặc xã hội, như bằng cách diễn giải khác đi như trong trường hợp trên hoặc bằng cách chủ đích định hướng tới từng bối cảnh.

NHÌN LẠI 

Nhìn lại lịch sử văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên của Đức người ta không phải tìm quá lâu để gặp những ví dụ về việc lạm dụng – từ những phía khác nhau và dưới những dấu hiệu khác nhau. Văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên hiện nay chủ yếu phục vụ mục đích giải trí một cách hấp dẫn về thẩm mỹ và đa dạng với tất cả các loại hình, nhưng cũng đáp ứng mong muốn dùng các câu chuyện để nâng đỡ thiếu nhi, thanh thiếu niên phát triển trở thành những con người cởi mở với thế giới, trưởng thành, tự quyết định và tự chủ. Một mong mỏi như vậy có lẽ sẽ không có chỗ đứng trong những năm đầu tiên của CHDC-Đức và dưới chế độ Quốc xã.

 Với những nguyên nhân sâu xa hoàn toàn khác nhau về tư tưởng và mục đích, trong hai trường hợp nêu trên hồi đó đã đặt ra một sự đồng bộ cũng như một định hướng thống nhất về tư tưởng cho thị trường sách và định hướng này chỉ cho phép rất ít ngoại lệ: sau khi phe Quốc xã lên cầm quyền từ tháng Giêng năm 1933 việc định hướng và kiểm duyệt văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên nhằm đến việc giáo dục văn học phục vụ cho cộng đồng dân tộc, chiến tranh và sự phục tùng tuyệt đối. Trong khi đó sách thiếu nhi và thanh thiếu niên được xuất bản tại CHDC-Đức trước kia sau khi kết thúc Chiến tranh thế giới lần thứ hai chủ yếu nhằm giáo dục người đọc một cách có hệ thống để trở thành những con người xã hội chủ nghĩa. 
 
 „Chao ôi, giá tôi là một người lính, tôi đã bắn chết toi tất cả quân thù!“ Trong tác phẩm ra đời từ năm1915 này người ta đã tìm cách truyền đạt cho cả những độc giả nhỏ tuổi nhất hiểu cuộc đời quân ngũ như là một mục đích đáng để hướng tới. „Chao ôi, giá tôi là một người lính, tôi đã bắn chết toi tất cả quân thù!“ Trong tác phẩm ra đời từ năm1915 này người ta đã tìm cách truyền đạt cho cả những độc giả nhỏ tuổi nhất hiểu cuộc đời quân ngũ như là một mục đích đáng để hướng tới. | Ảnh: CC BY-NC-SA 3.0 Loewes Những ý tưởng và tư tưởng đứng sau đó trong cả hai trường hợp đều đã có một vai trò trong văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên của Đức từ thời kỳ nền cộng hòa Weimar và thời kỳ vương quốc của hoàng đế Đức – tuy nhiên hồi đó là những khía cạnh của một thị trường sách hoàn toàn không đồng nhất và đa dạng. Trong khi những tiểu thuyết lịch sử từ giữa thế kỷ 19 đã thường phục vụ cho việc giáo dục ý thức về tổ quốc và chuẩn bị tư tưởng cho các xung đột chiến tranh và tuyên truyền các quan điểm ca ngợi chiến tranh bằng giọng điệu của chủ nghĩa Sôvanh, thì đầu thế kỷ 20 – tiếp theo phong trào cải cách nổ ra trong thời kỳ chuyển giao giữa hai thế kỷ - đã phát triển một nền văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên xã hội chủ nghĩa đề cập đến các lý tưởng như tình bằng hữu, tình đoàn kết và tình yêu tự do vô sản.   

LÝ TƯỞNG VÀ THAO TÚNG

Cái nhìn về quá khứ cho thấy rõ, ranh giới giữa lý tưởng và tư tưởng ở một số nơi mỏng manh như thế nào, và đôi khi khó hoặc không thể đưa ra những nhận định chung. Vì thế sẽ hữu ích, nếu dõi theo các phát triển trên thị trường sách thiếu nhi và thanh thiếu niên, kể cả khi đặt chúng ra ngoài Maintream (xu thế chủ đạo) và ra ngoài các khuynh hướng hiện nay và xem xét chúng một cách nghiêm túc.

Ngoài ra cái nhìn trở lại sẽ cho thấy rõ, nền văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên đã trải qua một chặng đường dài như thế nào kể từ thời kỳ khởi đầu. Nền văn học này đã trải qua bao nhiêu đổi thay trong hàng thế kỷ phù hợp với tinh thần thời đại, với những ý niệm về giáo dục, xã hội, chính trị và nhất là về nghệ thuật, cho đến khi trở thành một nền văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên cởi mở và đa dạng như chúng ta thường thấy ngày nay và như Olle Nyman cũng mô tả. Ngày nay sự bao dung, tình người, tình đoàn kết, tự do, lòng quả cảm và sự nghiêm túc tìm hiểu nói chung có thể là những chủ đề và giá trị cơ bản của các tác phẩm văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên.