Pop và nhạc điện tử năm 2020
Quan trọng hơn các con số

Băng rôn Ngày mai là câu hỏi của nghệ sĩ Rirkrit Tiravanija | Ảnh (trích): © Noshe
Băng rôn Ngày mai là câu hỏi của nghệ sĩ Rirkrit Tiravanija. | Ảnh (trích): © Noshe

2020 là một năm biến động lớn. Nhạc Pop cũng như nhạc điện tử bị quẳng trở lại cái nền móng kinh tế cơ bản của mình và những quyết định chính trị cụ thể. Trong mọi khía cạnh, đại dịch Corona đã quyết định luật chơi và phá hủy tất cả. Tuy vậy trong cái năm không thể lường trước được này, một hằng số đã nổi lên: sự thay đổi liên tục.

Ngày 23 tháng 10 năm 2020, đúng 21h45 khi nhạc hiệu chương trình Tagesthemen (thời sự) nổi lên, nghe có vẻ không như mọi khi nữa. To hơn, méo mó hơn, dữ dằn hơn. Vâng, không nghi ngờ gì nữa:  Bản tin thời sự muộn của Đài truyền hình thứ nhất của Đức được mở đầu bằng ghi ta Rock và bộ gõ. Trong Studio, camera hướng đến 3 nhạc sĩ, tóc nhuộm ánh kim và chải bồng: Ban nhạc „Các bác sĩ“, một trong những ban nhạc rock thành công nhất của Đức trong những thập niên vừa qua, mở đầu một trong những chương trình tivi nổi tiếng nhất. Văn hóa Pop đã được tiến xa đến như vậy dưới những điều kiện của đại dịch: Chương trình Tagesthemen hôm đó suốt đêm là nhạc Punk rock. Ít nhất cũng được như vậy.

Đó là một tín hiệu nhỏ bé, nhưng nổi tiếng, đại diện cho những sự kiện xảy ra trong cả năm ngoái. Tín hiệu là tất cả đã khác rồi. Tín hiệu là từ tháng 3 năm 2020 những điều kiện chung cho văn hóa, cũng như đặc biệt cho nhạc Pop và nhạc Club (nhạc điện tử) đột nhiên bị đảo lộn 180 độ.

Bài phỏng vấn Các bác sĩ dành cho người dẫn chương trình thời sự Tagesthemen được họ sử dụng làm lời kêu gọi để thu hút sự chú ý vào tình trạng bếp bênh của toàn bộ lĩnh vực biểu diễn. Từ khi bùng phát đại dịch ở Đức, các liên hoan nhạc hội và đêm sinh hoạt câu lạc bộ hoàn toàn không còn được tổ chức trong khuôn khổ quen thuộc nữa, các buổi hòa nhạc chỉ diễn ra trong ít tháng mùa Xuân và mùa Hè và cũng trong những điều kiện khác thường so  với những buổi trình diễn nhạc Pop thông thường và hầu như không đem lại lời lãi tài chính. Trong năm ngoái không thể nói đến tình hình như không có việc gì xảy ra hoặc đến việc lập kế hoạch chắc chắn được. Và điều đó cũng sẽ chỉ thay đổi từ từ trong năm 2021. Trong một bài trả lời phỏng vấn trên báo đầu tháng 12, Bộ trưởng Bộ Kinh tế Liên bang Olaf Scholz đã khích lệ tất cả các đơn vị tổ chức hòa nhạc là đợi đến nửa cuối năm 2021 mới lại lên kế hoạch các buổi hòa nhạc. Điều đó có nghĩa là trong lĩnh vực này hầu như không có hy vọng tổ chức được các buổi hòa nhạc trước tháng 7.

tại đây sẽ mở cửa một chợ đồ uống

Nhiều nhạc sĩ kiếm tiền trang trải chi phí sinh hoạt chủ yếu bằng hoạt động biểu diễn. Các biện pháp hạn chế đại dịch Corona lây lan đã làm cho cơ sở tồn tại của họ bỗng nhiên bị lấy mất đi. Nhưng không chỉ họ. Ví dụ như có thể đọc được dòng chữ „Tại đây sắp tới sẽ mở cửa một chợ đồ uống“ trên mặt tiền của Columbiahalle ở Berlin (nơi tổ chức hòa nhạc Pop và nhạc Rock). Dòng chữ đó là lời cảnh báo. Phòng biểu diễn có thể chứa được 3. 500 người này bị bỏ hoang hàng tháng trời. Không chỉ trên sân khấu, mà cả trong hậu trường, mọi việc đều trong tình trạng chạy không tải như các hoạt động của một ngành kinh tế. Đó là những khâu thường là vô hình sau sân khấu hoặc được coi là đương nhiên phải có: đơn vị tổ chức biểu diễn, đại lý bán vé, kỹ thuật âm thanh, bảo vệ, phục vụ ăn uống, nhân viên quầy bar.

Trong cuộc khủng hoảng, trước hết có thể thấy rõ là các nhạc sĩ, DJ và toàn bộ ngành kinh tế sáng tạo của họ không thể trông cậy vào một hoạt động vận động chính sách nào khả dĩ có thể so sánh được với các ngành công nghiệp to lớn tương tự. Phong trào „Báo động đỏ“ ra đời trong tháng 7 đã dựa trên chính nhận thức này và để thay đổi điều đó.

Thông qua những hoạt động phản đối của phong trào này, cho đến nay nhiều người có thể đã biết đến tầm cỡ, mà nhiều doanh nghiệp nhỏ đã bị giải tán và những người hoạt động riêng lẻ trong lĩnh vực này từng đóng góp vào nền kinh tế của đất nước. „Chúng tôi là ngành kinh tế lớn thứ sáu nước Đức với doanh thu 130 tỉ Euro và hơn 1 triệu nhân công“ – „Báo động đỏ“ thông báo trên trang Web của phong trào về ngành kinh tế tổ chức sự kiện, trong đó bao gồm cả các lĩnh vực dịch vụ như hội nghị, hội chợ và các hoạt động thể thao.Theo số liệu của Bộ Kinh tế bang Berlin, Thủ đô của nước Đức và Trung tâm văn hóa Berlin có 250 địa điểm tổ chức sự kiện, và nếu tính theo những tiêu chí khác thì con số này thậm chí còn lớn gấp đôi. Với khoảng 45. 000 sự kiện hàng năm, gần đây nhất lĩnh vực này đạt được doanh thu 170 triệu Euro. Môi trường nhạc Pop và nhạc điện tử của thành phố không chỉ có sức lan tỏa quốc tế, mà chính là cái mà người ta thích gọi là „lợi thế môi trường, yếu tố môi trường“ – một yếu tố, mà năm 2020 đã hoàn toàn bị mất đi. Một thành phố sống bằng dịch vụ, du lịch và văn hóa như Berlin phải mất hàng năm trời xử lý những hậu quả do tình trạng đó gây ra.

0,00018 Euro cho một VIDEO

Trong cuộc khủng hoảng Corona, không gian số trở thành không gian chính của các hoạt động văn hóa. Từ nhiều tháng nay, các nền tảng Online được dùng làm những nơi trình diễn để tránh dịch bệnh, bằng Streaming (phát trực tuyến) với những định dạng khác nhau, phát trực tiếp hay phát lại, với ít hay hoàn toàn không có công chúng tại chỗ. Được hưởng lợi từ sự phát triển này trước hết là những chương trình dịch vụ của các tập đoàn toàn cầu như Google với cổng Video YouTube và nền tảng truyền thông xã hội Facebook, trong đó có cả các chương trình hòa nhạc Instagram.

Dịch vụ phát âm nhạc trực tuyến lớn nhất Spotify cũng ghi nhận những tăng trưởng rõ rệt. Trong quý III năm 2020 số người sử dụng chủ động hàng tháng tăng 29% so với cùng kỳ năm trước, số người đăng ký tăng 27%. Doanh thu tăng 14% - chỉ một phần cực nhỏ trong số đó đến được tay các nhạc sĩ. Đó là một tình trạng tồi tệ bị lên án từ lâu nay, nhưng tác động của nó lại gia tăng trong điều kiện khủng hoảng. Spotify trả cho mỗi Stream khoảng 0,0029 Euro. YouTube trả cho một Click Video nhạc khoảng 0,00018 Euro, nghĩa là chưa đến một phần mười.

Một lựa chọn nổi tiếng bên cạnh YouTube, Instagram & Co đã xuất hiện là United We Stream, do hiệp hội câu lạc bộ Berlin hợp tác với đài truyền hình Arte của Pháp đưa lên mạng. Đến nay trên kênh Arte và trang Web unitedwestream.org các DJ-Set từ khắp thế giới được phát trực tuyến tới hơn một trăm thành phố cho công chúng quốc tế. Nguồn thu của những định dạng như vậy chủ yếu đến từ việc kêu gọi quyên góp, nhưng nguồn thu từ việc bán vé cho những sự kiện Online cũng ngày càng phổ biến hơn.

Bên cạnh đó hình thức Offline trong „không gian vật lý“ cũng được thử nghiệm nhiều để làm cho các hoạt động âm nhạc an toàn trước đại dịch. Những hoạt động trong xu hướng chính thống như của rapper Sido tìm cách thử nghiệm tổ chức các buổi hòa nhạc trong rạp chiếu phim ngoài trời với khán giả ngồi trong xe ô tô. Ngoài ra, ở những nơi có thể, người ta sắp xếp chỗ ngồi thay cho hình thức khán giả đứng khi nghe hòa nhạc. Có cả hình thức biểu diễn hai ca, trong đó ban nhạc biểu diễn hai lần liền nhau trước số lượng công chúng đã giảm bớt đi. Vì với số lượng khán giả trung bình chỉ bằng 20 đến 25% số lượng thông thường với giá vé chấp nhận được không thể có lời lãi, nên những chiến lược như vậy đã dịch chuyển đến những địa điểm được ngân sách công tài trợ. Các đơn vị, công ty tổ chức sự kiện độc lập bận bịu trước hết với việc luôn phải đảo lộn và hoãn các chương trình liên hoan, chương trình của các dàn DJ-Line-ups và các buổi hòa nhạc lưu diễn. Với kết quả là cuối cùng thì các kế hoạch thường không thể thực hiện được.

Andreas Oberschelp, người với công ty Puschen của mình tổ chức các buổi hòa nhạc thể loại Indie, cho biết trong một bài báo trên tờ Zeit Online là anh thu được ít hơn 5% thu nhập thông thường của mình thông qua các khoản thu từ các buổi hòa nhạc truyền trực tuyến của giới biểu diễn mà anh đại diện ở Đức. Đối với 20 buổi hòa nhạc của Puschen được lên kế hoạch cho mùa Thu thì trong tuần lễ thứ hai của tháng 9 chỉ bán được vỏn vẹn có 4 vé.

xuống cao su chống lại không gian an toàn

Các câu lạc bộ (nhạc điện tử) thường được công luận rộng khắp coi là sự khó chịu và mối đe dọa sức khỏe. Khái niệm „Party Corona (hội hè Corona)“ đã xuất hiện ngay từ mùa Xuân và là một câu mắng mỏ hay được sử dụng. Quả thật là công chúng câu lạc bộ đã không luôn làm điều tốt đẹp cho chính công việc của họ. Về điểm này, một cuộc biểu tình với xuồng cao su đầu tháng 6 tại Berlin đã đánh dấu một mốc tồi tệ. Trong khi cùng thời gian đó, chỉ cách đó vài cây số đang diễn ra một cuộc biểu tình #BlackLivesMatter phản đối phân biệt chủng tộc và bạo lực cảnh sát, thì khoảng 3. 000 người lại biểu tình ngay trên một hồ nước trước một bệnh viện cổ súy cho sự tự do của họ mà họ cho là bị hạn chế một cách không cần thiết. Có thể đọc được trên một biểu ngữ „I can't breathe“ (tôi không thở được). Tại đây câu nói cuối cùng của George Floyd, một người Mỹ gốc Phi bị giết chết tháng 5/2020 trong một hoạt động của cảnh sát ở Minneapolis đã biến thành khẩu hiệu cho Party ngoài trời.

Như vậy nhạc Techno cũng lên được chương trình thời sự Tagesthemen bằng một cách khác với „Các bác sĩ“, trong khi những dòng tít giật về những hoạt động như vậy không cho người ta thấy được những cố gắng của các câu lạc bộ muốn tự thay đổi để trở thành những môi trường mới. Bên cạnh những giải pháp cấp bách ngày càng thiên về hình thức ẩm thực nhà hàng, thì xuất hiện trước hết là khuynh hướng hướng đến nghệ thuật tạo hình. Các sàn nhảy trở thành địa điểm triển lãm. Đặc biệt có uy tín là Studio Berlin, một nơi trình diễn năng lực của giới nghệ thuật tại thủ đô nước Đức do câu lạc bộ Techno Berghain hợp tác với tổ chức sưu tập nghệ thuật Boros thực hiện. Sự chấp nhận của công chúng khi khai mạc đầu tháng 9 là rất to lớn, chỗ cho khách đăng ký đã được đặt hết hàng tuần lễ trước đó – cho đến tháng 11, khi tất cả các buổi hòa nhạc và phòng triển lãm phải đóng cửa.

Cả hai chiến lược của các câu lạc bộ, tìm hình thức tránh được dịch bệnh hoặc đổi mới, mới đầu bị những biện pháp hạn chế khác kìm hãm. Đầu tư vào những ý tưởng mới này cho thấy là không an toàn trước khủng hoảng. Ngay từ mùa Xuân đã có thể nhìn thấy trước được là một số địa điểm sẽ biến mất mãi mãi, mà tại đó khả năng tổ chức vườn bia và cả chương trình triển lãm đều không hiện thực. Bằng những chương trình hỗ trợ khẩn cấp tuy nhiều đơn vị vận hành cầm cự được đến cuối năm 2020, nhưng làn sóng phá sản chỉ được đẩy lùi lâu nhất là đến năm 2021. Như vậy, đặc biệt là trong lĩnh vực câu lạc bộ, sẽ mất đi lâu dài những không gian an toàn của lĩnh vực này, mà tại đó những nhóm yếu thế đã có thể gặp gỡ nhau mà không bị kỳ thị.

Tầm cỡ chính trị xã hội này trong nhận thức của công chúng rộng khắp bị những sự việc như „Trò xuồng cao su điên khùng“ đẩy lùi vào hậu trường. Điều đó phù hợp với bức tranh tổng thể. Qua những biện pháp hạn chế đại dịch cũng có thể ngầm nhận thấy một hệ thống giá trị đứng sau đó. Thời kỳ đầu khủng hoảng những biện pháp cứu trợ khẩn cấp của liên bang chỉ nhằm đến những chi phí vận hành và như vậy đã bỏ qua thực tế làm việc và cuộc sống của nhiều nhạc sĩ. Nhưng trước hết là: Văn hóa nói chung được coi là „không liên quan đến hệ thống“. Ý nghĩa của văn hóa đối với con người, ví dụ như khi so sánh với ngành bán lẻ, được những người hoạch định chính sách đánh giá là thứ yếu, thiên về một khả năng kiến tạo thời gian rảnh rỗi, mà trong những hoàn cảnh nhất định có thể hoặc cần phải sẵn sàng bỏ qua được. Ở đây ý nghĩa lớn hơn nhiều những con số. Không chỉ cơ sở sinh tồn của nhiều người hoạt động sáng tạo và những người làm việc phụ trợ cho họ bị đe dọa, mà họ cũng bị tước đi vai trò và ý nghĩa trong cộng đồng xã hội.

học biến đổi

Nhiều điều từ năm 2020 sẽ tồn tại – chính là vì có những thiết chế và thói quen sẽ biến mất. Năm nay đánh dấu một bước ngoặt và kết quả sẽ còn tác động lâu dài. Đến nay đã chắc chắn biết được rằng: không có bước lùi, hoặc ít nhất không có bước lùi hoàn toàn. Những thỏa thuận mới và những tập quán nảy sinh từ đó còn phải phát triển dần dần. Một phần lớn công chúng có lẽ sẽ vẫn thận trọng và tránh những đám đông tụ tập trong một thời gian dài nữa, có nghĩa là sẽ ít đi xem hòa nhạc hơn hẳn. Chương trình thay thế bằng kỹ thuật số đã nhanh chóng mất đi sự hấp dẫn ban đầu của nó. Những định dạng biến thể sau đó được nói nhiều đến, còn phải được tạo ra ở cả hai bên – phía sản xuất, cũng như phía tiếp nhận. Công chúng cũng phải học lại và thích nghi với những chương trình mới.

Khẩu hiệu „Ngày mai là câu hỏi“, được coi là một phần của triển lãm Studio Berlin, được thể hiện với những chữ cái khổng lồ trên mặt tiền tòa nhà câu lạc bộ Berghain. Công trình của Rirkrit Tiravanija đề cập đến việc là hiện nay điều quan trọng nhất là đầu tư vào một tương lai khác, về khía cạnh kinh tế, nhưng cũng về khía cạnh sáng tạo. Việc tạo dựng những điều kiện khung và cơ sở hạ tầng mới cũng tạo điều kiện để phân tích, lý giải những vấn đề bị kêu ca từ nhiều năm nay và trong trường hợp lý tưởng loại bỏ những tình trạng tồi tệ. Gọi tên những động cơ phân biệt giới tính và phân biệt chủng tộc trong ngành kinh doanh âm nhạc, tạo ra những không gian số tự quyết định được là những nơi bảo đảm sự tham gia nhiều hơn, thực hiện sinh thái học và tính bền vững cả trong một tinh thần xã hội.

Chính vì thế chủ đề lớn và mới của văn hóa Pop sau năm 2020 là sự thay đổi. „Chúng ta phải chuyển được từ giai đoạn biến đổi bắt buộc sang giai đoạn biến đổi tự chọn“, nhà triết học Philosoph Paul B. Preciado đã viết trong một tiểu luận thời kỳ đầu khủng hoảng. Có nhiều nghệ sĩ từ lâu nay đã phân tích, lý giải chủ đề này về phương diện mỹ học. Một người như Aérea Negrot là một điển hình cho thực tế đó. Nữ nghệ sĩ người Venezuela sống ở Đức này di chuyển từ nhiều năm nay giữa các thái cực nhạc Pop, hát opera, sân khấu và nghệ thuật trình diễn. Gần đây nhất chị xuất hiện với tư cách là DJ trong một sự kiện Streaming hợp tác với Liên hoan CTM Berlin. Theo thông báo, tập tiếp theo của sự kiện này diễn ra vào tháng Giêng 2021. Tập này, được coi là „Phiên bản đại dịch“, sẽ diễn ra trong một hình thức lai tạo mới lạ, mà khán giả phải khám phá. Chủ đề bao trùm của Liên hoan sẽ còn theo đuổi chúng ta lâu dài. Chủ đề đó là „Chuyển đổi“.